काठमाडौं, मंसिर ६ – शान्ति प्रक्रियाका संवाहक, पूर्वसभामुख तथा लोकतन्त्रवादी नेता दमननाथ ढुंगानाको निधनको खबरले समस्त मुलुक शोकमग्न भएको छ। उहाँको अन्त्येष्टिमा सरकारले राष्ट्रिय सम्मानका साथ मंसिर ३ गते सार्वजनिक बिदा दिएर योगदानको उच्च सम्मान गरेको छ।
दमननाथ ढुंगाना, जसले वामपन्थी नेता पद्मरत्न तुलाधरसँग मिलेर नेपालमा शान्ति प्रक्रियाको आधारशिला तयार पार्न योगदान गर्नुभएको थियो, अब हामी माझ छैनन्। उहाँको निधनले नेपालको शान्ति प्रक्रिया र संक्रमणकालीन न्यायको गहिरो पाटोलाई स्मरण गराएको छ।
शान्ति सम्झौताका सूत्रधार
२०६३ साल मंसिर ५ गते भएको विस्तृत शान्ति सम्झौताले नेपालको राजनीतिक इतिहासमा नयाँ अध्याय सुरु गर्यो। विद्रोही माओवादी र सरकारबीचको यो सम्झौताले मुलुकलाई हिंसात्मक द्वन्द्वबाट शान्ति प्रक्रियामा रुपान्तरण गर्न महत्त्वपूर्ण भूमिका खेल्यो। यसअघि, २०६२ मंसिर ७ गते दिल्ली वार्तामा भएका १२ बुँदे समझदारीले यसको जग निर्माण गरेको थियो।
ढुंगाना र तुलाधरको जोडीले राजनीतिक आस्थाको भिन्नतालाई पन्छाएर संवेदनशील प्रक्रियामा विश्वासको वातावरण निर्माण गरेका थिए। यो विश्वासले शान्ति प्रक्रियालाई सफलतासम्म पुर्याउन सघायो।
संक्रमणकालीन न्याय र चुनौती
यद्यपि, शान्ति प्रक्रियाका मुख्य उद्देश्यहरूमध्ये कतिपय अझै अधुरै छन्। नयाँ संविधान जारी गर्नु, माओवादी लडाकुको नेपाली सेनामा समायोजन र हतियार व्यवस्थापन जस्ता महत्त्वपूर्ण पक्ष पूरा भए पनि संक्रमणकालीन न्याय भने अझै थाती रहेको छ।
शान्ति सम्झौताले द्वन्द्वपीडितको न्यायको प्रत्याभूति, वेपत्ता व्यक्तिको विवरण सार्वजनिक गर्ने र पीडित परिवारलाई जानकारी उपलब्ध गराउने प्रतिबद्धता गरेको थियो। तर, निजी तथा संस्थागत स्वार्थका कारण यो प्रक्रिया अघि बढ्न सकेको छैन। सत्य निरुपण तथा वेपत्ता छानबिन आयोग जस्ता संरचनाहरू समयमै प्रभावकारी बनाउन नसक्दा पीडितको न्यायमा ढिलाइ भएको हो।
नयाँ नेतृत्व र अपेक्षा
वर्तमानमा, संक्रमणकालीन न्यायलाई अघि बढाउन सर्वोच्च अदालतका पूर्वन्यायाधीश ओमप्रकाश मिश्रको अध्यक्षतामा पाँच सदस्यीय सिफारिस समिति गठन गरिएको छ। समितिले आयोगमा निष्पक्ष, सक्षम र विश्वसनीय पदाधिकारीको छनोटका लागि प्रक्रिया सुरु गरेको छ।
यो अन्तिम अवसरको रूपमा हेरिएको समितिमा राजनीतिक सहमति जुटाएर गतिरोध अन्त्य गर्ने खुबी भएका नेतृत्व आवश्यक छ। यसपटकको प्रक्रिया असफल भए नेपालले मानव अधिकारको गम्भीर संकट व्यहोर्नुपर्ने र अन्तर्राष्ट्रिय न्यायिक हस्तक्षेपको जोखिम बढ्ने आँकलन गरिएको छ।
दमननाथ ढुंगानाको योगदान
ढुंगाना र तुलाधरको सक्रियताबिना माओवादी शान्ति प्रक्रियामा यसरी समेटिन सक्ने थिएन। दुवै नेता, द्वन्द्वकालीन समयमा सरकार र विद्रोही पक्षलाई एकै ठाउँमा ल्याउन सफल भए। नागरिक समाज, मानव अधिकारवादी, र अन्तर्राष्ट्रिय समुदायलाई विश्वासमा लिएर शान्ति सम्झौतालाई मूर्तरूप दिन उहाँहरूको प्रयास ऐतिहासिक मानिन्छ।
दिगो शान्तिका चुनौती
विगतका असफलताबाट सिक्दै आयोगलाई प्रभावकारी बनाउन सिफारिस समितिले पारदर्शी र विश्वासिलो प्रक्रिया अपनाउनुपर्ने आवश्यकता देखिन्छ। यसका लागि प्राविधिक र राजनीतिक दुवै प्रकारका विशेषज्ञतासहित अन्तर्राष्ट्रिय सहयोगसमेत आवश्यक छ।
श्रद्धाञ्जली
नेपालको शान्ति प्रक्रियाका ‘च्याम्पियन’ दमननाथ ढुंगानाको निधनले मुलुकलाई गहिरो क्षति पुर्याएको छ। उहाँको परिवार—पत्नी भुवन कोइराला ढुंगाना, छोरी निकिता ढुंगाना वाग्ले, र छोराहरू निशेष र निमेषलाई यस दुःखद घडीमा गहिरो समवेदना ।
शान्ति प्रक्रियालाई जीवन समर्पण गर्ने ढुंगानाको योगदान नेपाली जनताको सम्झनामा सदैव रहनेछ।
