पोखरा, २२ मंसिर। सन् २०१६ मा प्रदर्शित बलिउड चलचित्र पिंक मा अमिताभ बच्चनलाई दिल्लीको धुँवा र प्रदूषणले भरिएको हिउँदय बिहान मास्क लगाएर घरबाट बाहिर निस्कने दृश्य देखाइएको छ। तर, यो दृश्य चलचित्रको कथासँग प्रत्यक्ष रूपमा जोडिएको छैन। यद्यपि, यो भारतीय मुख्यधारका चलचित्रहरूले वायु प्रदूषणजस्तो गम्भीर विषयलाई सूक्ष्म रूपमा उठान गरेको दुर्लभ उदाहरण हो।
दिल्ली र भारतका अन्य उत्तरी भागहरूमा हरेक वर्षको हिउँदमा विषाक्त वायु प्रदूषण र धुवाँले खतरनाक अवस्था सिर्जना गर्छ। यो विषय बारम्बार समाचारको हेडलाइन, राजनीतिक बहस र कानूनी मुद्दाको कारण बनेको छ। तर, उत्तराखण्डको बाढी (सन् २०१३), केरलाको बाढी (सन् २०१८) वा मुम्बईको बाढी (सन् २००५) जस्ता प्रकोपहरूजस्तो यसले भारतीय लोकप्रिय संस्कृतिमा स्थान भने पाएको छैन।
प्रदूषणबारे लिखित पुस्तक द ग्रेट स्मग अफ इण्डिया का लेखक सिद्धार्थ सिंहले भारतीय साहित्य र चलचित्रले प्रदूषणलाई मुख्य विषयवस्तु बनाउन नसकेको “ठूलो असफलता” भनेका छन्। बिबिसीका अनुसार, उनले प्रदूषणजस्ता प्राविधिक विषयवस्तुहरूलाई सर्वसाधारणसँग जोड्न अझै धेरै प्रयास गर्नुपर्ने बताएका छन्।
प्रख्यात लेखक अमिताभ घोषले आफ्नो पुस्तक द ग्रेट डिरेन्जमेन्ट (सन् २०१६) मा जलवायु परिवर्तन र यसको प्रभावबारे चर्चा गरेका छन्। बिबिसीलाई २०२२ मा दिएको एक अन्तर्वार्तामा उनले जलवायु परिवर्तनलाई “सुस्त हिंसा” भनेका थिए। प्रदूषणले स्वास्थ्यमा गहिरो असर पुर्याउँछ, तर यसले नाटकीय दृश्यहरू प्रस्तुत नगर्दा यसबारे लेख्न र देखाउन गाह्रो हुने उनको भनाइ थियो।
तर, सन् २०२२ मा ओस्कारका लागि मनोनित शौनक सेनको डकुमेन्ट्री अल द्याट ब्रिद्स ले प्रदूषण र यसको प्रभावलाई सूक्ष्म रूपमा प्रस्तुत गरेको छ। बिबिसीका अनुसार, यो डकुमेन्ट्रीले दिल्लीको प्रदूषणले कागहरूलाई असर पुर्याएको कथा मार्फत मानिस र प्रकृतिको परस्पर सम्बन्धलाई उजागर गरेको छ।
चलचित्र निर्माता निला मधब पाण्डाले पनि दिल्लीको प्रदूषणलाई विषयवस्तु बनाउँदै सन् २०१९ मा एउटा सर्ट फिल्म निर्माण गरेका थिए। यो फिल्ममा दिल्लीको वायु प्रदूषणकै कारण सम्बन्धविच्छेद गर्न चाहने दम्पतीको कथालाई अदालतमा उभ्याइएको छ। पाण्डाले भनेका छन्, “प्रदूषणजस्तो गम्भीर विषयलाई मनोरञ्जनात्मक तरिकाले प्रस्तुत गर्न सके मात्र यो दर्शकमा प्रभावकारी हुन्छ।”
यसैबीच, सामाजिक सञ्जालमा वायु प्रदूषणबारे मेमहरू र तस्बिरहरूले यसको गम्भीरतालाई अभिव्यक्त गरेको बिबिसीले उल्लेख गरेको छ। एक लोकप्रिय मेममा, ‘बंगलादेशकी पूर्व प्रधानमन्त्री शेख हसिनालाई दिल्लीको प्रदूषणमा बिहानको हिँडाइ गरिरहेको देखियो’ भन्ने भनाइसँग धुवाँले भरिएको चित्र साझा गरिएको थियो।
प्रदूषणबारे कथा र कलात्मक अभिव्यक्तिले जनचेतना बढाउन सहयोग पुर्याउन सक्छ। लेखक सिद्धार्थ सिंह भन्छन्, “हामीसँग प्रदूषणको कथा भन्नका लागि आवश्यक रचनात्मक माध्यमको कमी छ। यसले मात्र नीति निर्माणमा ठोस प्रतिक्रिया जगाउन सक्छ।”
