जलवायु परिवर्तनले विश्वभरि प्रभाव पारेको छ, जसमा नेपाल पनि अछुतो छैन। मानवीय गतिविधिले जलवायु परिवर्तनलाई थप तीव्र बनाउँदै गर्दा नेपालजस्तो पहाडी भूभाग भएको देशमा यसको प्रभाव झन् गम्भीर देखिएको छ। नेपालले आफ्नै परिवेशमा जलवायु परिवर्तन व्यवस्थापनमा थुप्रै समस्या भोगिरहेको छ।
राष्ट्रिय जलवायु परिवर्तन नीति, २०७६ ले नेपालमा जलवायु परिवर्तनको व्यवस्थापन गर्न आठवटा विषयगत र चारवटा अन्तरविषयगत क्षेत्रलाई प्राथमिकता दिएको छ। यसले जलवायु परिवर्तनका नकारात्मक असरलाई न्यूनीकरण गर्दै दिगो विकासको बाटोमा अघि बढ्ने आधार तय गरेको छ।
जलवायु परिवर्तन व्यवस्थापनका चुनौतीहरू
नेपालले जलवायु परिवर्तन व्यवस्थापनमा विभिन्न समस्याहरू सामना गरिरहेको छ। पहिलोत, यस विषयमा राजनीतिक तहको चासो सीमित छ। दोस्रो, नागरिकस्तरमा जलवायु परिवर्तनसम्बन्धी जानकारीको कमी छ। विकास प्रक्रियामा जलवायु परिवर्तनलाई पर्याप्त प्राथमिकता नदिइनुले थप समस्या उत्पन्न गरेको छ।
नेपालजस्तो आर्थिक रूपमा सीमित स्रोत भएको मुलुकले संस्थागत क्षमता, प्रविधि, र वित्तीय स्रोतको अभावको सामना गरिरहेको छ। जलवायु परिवर्तनबाट हुने प्रकोप सम्बन्धमा अध्ययन र अनुसन्धान पनि पर्याप्त नभएकोले यसलाई व्यवस्थापन गर्न थप कठिनाइ भएको छ।
जलवायु परिवर्तन व्यवस्थापनमा राष्ट्रिय नीति
राष्ट्रिय जलवायु परिवर्तन नीति, २०७६ ले नेपालका लागि जलवायु परिवर्तन व्यवस्थापनका विभिन्न क्षेत्र पहिचान गरेको छ। नीति अन्तर्गतका आठवटा विषयगत क्षेत्रहरूमा कृषि तथा खाद्य सुरक्षा, जलस्रोत र ऊर्जा, वन संरक्षण, तथा विपत् व्यवस्थापन प्राथमिक छन्। यस्तै, अन्तरविषयगत क्षेत्रहरूमा लैङ्गिक समावेशिता, जनचेतना अभिवृद्धि, अनुसन्धान र जलवायु वित्त व्यवस्थापनलाई जोड दिइएको छ।
यो नीतिले जलवायु परिवर्तनका असरलाई न्यूनीकरण गर्न, जोखिममा परेका समुदायहरूको उत्थानशीलता बढाउन, र अन्तर्राष्ट्रिय स्तरमा सहयोग जुटाउन मार्गदर्शन प्रदान गर्छ।
जलवायु परिवर्तनको आर्थिक प्रभाव
जलवायु परिवर्तनले नेपालको अर्थतन्त्रमा गम्भीर प्रभाव पारेको छ। हिमालय क्षेत्रका हिउँ पग्लने क्रम बढ्दै जाँदा जलप्रवाह नियन्त्रणमा समस्या देखिएको छ। यसले जलविद्युत् आयोजना र कृषि उत्पादनमा असर पारेको छ।
पर्यटन क्षेत्रले पनि जलवायु परिवर्तनको प्रत्यक्ष असर भोगेको छ। हिमाल आरोहण, ट्रेकिङ, र अन्य साहसिक गतिविधिमा संलग्न पर्यटकको संख्यामा गिरावट आएको छ। साथै, प्राकृतिक स्रोतसाधनको दोहन नियन्त्रण गर्न जलवायु नीति प्रभावकारी हुनुपर्ने विज्ञहरूको भनाइ छ।
समाधानका सम्भावना
नेपालले जलवायु परिवर्तन व्यवस्थापनमा राष्ट्रिय नीति कार्यान्वयनको मार्गदर्शन लिनुपर्ने आवश्यकता छ। अन्तर्राष्ट्रिय समुदायसँगको सहकार्य, जलवायु वित्तमा पहुँच, र प्रविधिको स्थानान्तरणले समस्याहरू समाधान गर्न सहयोग पुग्न सक्छ।
जलवायु परिवर्तन व्यवस्थापनका लागि सबै तहका सरकार, नागरिक समाज, र अन्तर्राष्ट्रिय साझेदारहरूको सक्रिय भूमिका आवश्यक छ। साथै, जोखिम न्यूनीकरणका लागि स्थानीय स्तरमा जनचेतना अभिवृद्धि गर्न जरुरी छ।
अन्त्यमा
जलवायु परिवर्तन नेपालका लागि चुनौती र अवसर दुवै हो। दिगो विकासका लागि यसलाई प्राथमिकतामा राखेर अघि बढ्नुपर्नेमा जानकारहरूले जोड दिएका छन्। जलवायु परिवर्तनका नकारात्मक असर न्यूनीकरण गर्न, वातावरणमैत्री प्रविधिको विकास र प्रयोग, तथा अन्तर्राष्ट्रिय सहकार्यमा सक्रियता अपरिहार्य देखिन्छ।
