पोखरा, २० पुस । नेपाली कांग्रेसले प्रत्येक वर्ष पुस १६ गते राष्ट्रिय मेलमिलाप दिवस मनाउँदै आएको छ। २०३३ साल पुस १६ गते बीपी कोइराला, गणेशमान सिंहलगायत नेताहरू निर्वासनबाट स्वदेश फर्किएको दिनको स्मरणमा यो दिवस मनाइन्छ। बीपीले राष्ट्रिय मेलमिलापको नारा दिएर स्वदेश फर्कने निर्णय लिएका थिए। तर, यो नीतिको ऐतिहासिक पृष्ठभूमि, तत्कालीन बाध्यता र रणनीतिक पक्षलाई केलाउनु आवश्यक छ।
बीपी कोइराला नेपाली इतिहासका एक महत्त्वपूर्ण व्यक्तित्व हुन्। उनको नेतृत्व क्षमता, प्रजातान्त्रिक विचार र संघर्षलाई कसैले नकार्न सक्दैन। तर, उनको राष्ट्रिय मेलमिलापको नीतिको व्याख्या र विश्लेषण गर्दा तत्कालीन राजनीतिक परिवेशलाई बुझ्नु जरुरी छ। धेरैले यसलाई ‘महान्’ कदम भनेर व्याख्या गरे पनि यो नीति तत्कालीन बाध्यता र रणनीतिक चाल थियो भन्ने विश्लेषण पनि पाइन्छ।
बीपीको भारत प्रवासको समयमा भारतीय राजनीतिमा ठूलो परिवर्तन आएको थियो। इन्दिरा गान्धीको उदय र आपत्कालको घोषणाले बीपीलाई अप्ठ्यारो परिस्थितिमा पुर्याएको थियो। बीपीको भारतीय समाजवादी नेताहरूसँगको निकट सम्बन्ध र भारतीय सरकारबाट प्राप्त सहयोग रकम समाजवादीतर्फ पनि प्रवाह गरेको कारण इन्दिरा गान्धी बीपीसँग रुष्ट थिइन्। आपत्कालको समयमा बीपीमाथि पनि गिरफ्तारीको खतरा बढेको थियो।
यस्तो परिस्थितिमा बीपीले राष्ट्रिय मेलमिलापको नारा दिँदै स्वदेश फर्कने निर्णय गरे। यो निर्णय उनको बाध्यता र रणनीतिक चाल दुवै थियो। भारतमा बसिरहनुभन्दा स्वदेश फर्कनु कम जोखिमपूर्ण थियो। दक्षिण एसियाको भूराजनीतिक परिवर्तनलाई देखाएर मेलमिलापको घोषणा गरिए पनि यसको मुख्य कारण इन्दिरा गान्धीको आक्रामक रवैया थियो। यदि सन् १९७७ को भारतीय निर्वाचनसम्म बीपी कुर्न सक्थे भने सायद यो नीति लिने थिएनन् भन्ने विश्लेषण पनि छ।
बीपीको राष्ट्रिय मेलमिलापको नीतिको चर्चा गर्दा सूर्यप्रसाद उपाध्याय र सुवर्णशमशेर जबराको भूमिकालाई पनि बिर्सन हुँदैन। उपाध्यायले २०१९ सालमै राजासँग वार्ताको प्रक्रिया अगाडि बढाएका थिए। उनको भारतीय संस्थापनसँग राम्रो सम्बन्ध थियो। तर, उनलाई राजाको मानिस र भारतको दलालको रूपमा चित्रित गरियो। पछि सुवर्णशमशेरले पनि उपाध्यायको लाइनलाई अनुमोदन गरेपछि बीपी र गणेशमानको रिहाई सम्भव भएको थियो।
राष्ट्रिय मेलमिलापको नीतिलाई गीता, बाइबल वा कुरानजस्तो अकाट्य मान्न सकिँदैन। यो तत्कालीन परिस्थितिमा लिइएको एउटा रणनीतिक निर्णय थियो। बीपीको राष्ट्रभक्तिमाथि प्रश्न उठाउनु उचित होइन, तर यो नीतिको ऐतिहासिक विश्लेषण गर्नु आवश्यक छ। बीपीको व्यक्तित्व र योगदानलाई उच्च सम्मान गर्दै यो नीतिको तत्कालीन बाध्यता र रणनीतिक पक्षलाई बुझ्नुपर्छ।
