अध्यान र सिकाइको यात्रा प्रत्येक विद्यार्थीका लागि चुनौतीपूर्ण हुन सक्छ। तर, विद्यालयका शिक्षाका प्रचलित विधिहरू प्रायः प्रभावकारी छैनन्। विद्यार्थीलाई के पढ्ने भनेको त बताइन्छ, तर कसरी प्रभावकारी रूपमा पढ्ने भन्ने कुरा थाहा दिइन्छ भन्ने कुरा प्रायः नहुन सक्छ। यस लेखमा पढ्ने तरिका, अल्छीपनको समस्यालाई कसरी हटाउने र अध्ययनलाई रमाइलो र प्रभावकारी बनाउनका लागि के के उपायहरू छन् भन्ने कुरा विस्तृत रूपमा चर्चा गरिएको छ।
सिकाइको कला र सीप:
अध्ययनलाई मात्र परीक्षा पास गर्नको लागि नभइ जीवनको एउटा महत्त्वपूर्ण कला र सीपका रूपमा हेर्नुपर्छ। हर्मन इबिङ्घसका अनुसार, कुनै पनि विषय पढेपछि हामी २० मिनेटमा ४२ प्रतिशत, २४ घण्टामा ६६ प्रतिशत, ७ दिनमा ७५ प्रतिशत र एक महिनामा लगभग ८० प्रतिशत कुरा बिर्सिन्छौं। यद्यपि, धेरै विद्यार्थीलाई यो सामान्य प्रक्रिया हो भन्ने कुरा बुझाइँदैन र उनीहरूलाई सिकाउने कसरि सम्झन र अभ्यास गर्ने कुरा कोही सिकाइदैन। अध्ययनको सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण पक्ष भनेको कसरी पढ्ने हो भन्ने कुरा हो। यसलाई एक कला र सीपको रूपमा बुझ्न र अभ्यास गर्नुपर्ने हुन्छ।
पढ्नको उद्देश्य र प्रेरणा:
पढाइ गर्दा विद्यार्थीलाई एक उद्देश्यको आवश्यकता पर्छ। उदाहरणका लागि, यदि एक विद्यार्थी डाक्टर बन्न चाहन्छ भने उसले १२ कक्षापछि परीक्षा उत्तीर्ण गरेर मेडिकल प्रवेश परीक्षा पास गर्नुपर्ने हुन्छ। यसरी, पढ्नका प्रत्येक कदममा लक्ष्य र उद्देश्य राख्न सक्नु महत्त्वपूर्ण छ। यदि विद्यार्थीले आफ्नो उद्देश्य बुझ्न सक्छ र त्यही उद्देश्यका आधारमा पढाइलाई प्रभावकारी बनाउन सक्छ भने, उसलाई थोरै मिहिनेत र समय खर्च गर्दा पनि उत्कृष्ट परिणाम प्राप्त गर्न सकिन्छ। लक्ष्य स्पष्ट हुनु, उद्देश्य थाहा हुनु र त्यसका लागि आवश्यक कदम चाल्नु विद्यार्थीलाई ऊर्जा र प्रेरणा दिन्छ।
पढ्नको अल्छीपन र त्यसको समाधान:
पढ्नमा अल्छीपन सबैभन्दा ठूलो चुनौती हो। प्रायः हामीलाई थाहा छ कि के गर्नुपर्छ, तर त्यसलाई समयमा नपुरा गरेर बिस्तारै अल्छी हुने हो। मनोचिकित्सक डा. ग्लोरिया मार्कका अनुसार, आजको समयमा मानिसको एकाग्रता २ मिनेट ३० सेकेन्डमा घटेको छ। यसलाई कम गर्नका लागि के उपायहरू अपनाउन सकिन्छ?
१) टु मिनेट रुल (Two-Minute Rule): अल्छीपन हटाउने एउटा प्रभावकारी उपाय भनेको ‘टु मिनेट रुल’ हो। यस अनुसार, कुनै पनि ठूलो कामलाई सानो र सरल बनाउन आवश्यक छ। उदाहरणका लागि, यदि हामी म्याराथन दौड्न चाहन्छौं भने, पहिलो कदम जुत्ता लगाउने मात्र हो। यसरी, कुनै ठूलो लक्ष्यलाई सानो अंशमा टुक्र्याएर सुरु गर्नाले हामीलाई बढी प्रेरणा र ऊर्जा मिल्छ। यसको प्रयोग अध्ययनमा गर्दा पनि, २ मिनेटको लागि किताब खोल्नु र पढ्न सुरु गर्नु पनि ठूलो कामको शुरुआत हो।
२) डेडलाइन र जवाफदेहीता: कार्यलाई समयसीमा (डेडलाइन) सहित पूरा गर्ने योजना बनाउनु अत्यन्त आवश्यक छ। डेडलाइन राख्नु र त्यसको पालना गर्नको लागि अरूसँग जवाफदेही हुनुपर्छ। उदाहरणका लागि, यदि तपाईंले एक हप्ता भित्र एक विशेष विषयमा पढ्नुपर्ने छ भने, तपाईं आफ्नो साथी वा परिवारका सदस्यसँग त्यसको जवाफदेही बनाउनुहोस्। जब तपाईंले उनीहरूको सामुंसमेत काम पुरा गर्नको लागि प्रतिबद्धता जनाउनुहुन्छ, तब तपाईं बढी जिम्मेवार र प्रेरित हुनुहुनेछ।
३) कार्यको प्रगति ट्र्याक गर्नु: पढाइको प्रगति ट्र्याक गर्नका लागि ‘२-१-०’ विधि प्रयोग गर्न सकिन्छ। यसमा, हामीले अध्ययन गरेको विषयलाई लेखेर त्यसको सम्झनामा कति सुधार भयो भन्ने कुरा अंक दिन्छौं। यसले हाम्रा प्रगति देखाउँछ र आत्मविश्वास बढाउँछ। यसरी हरेक अध्ययनको भागलाई छोटो-छोटो चरणमा बाँडेर पढ्नाले विद्यार्थीलाई अधिक आत्मविश्वास र प्रगति महसुस हुन्छ।
पढ्नका प्रभावकारी तरिकाहरू:
पढ्नका प्रभावकारी तरिकाहरूको एक महत्वपूर्ण सूची पनि प्रस्तुत गरिएको छ, जसले विद्यार्थीलाई मानसिक थकान र बोरियत हटाउन मद्दत पुर्याउँछ। यी तरिकाहरू:
१) पढ्दै आराम गर्नु: अध्यान गर्दा विश्रामको महत्त्वलाई नबिर्सनुहोस्। लगातार ९० मिनेट पढ्ने सट्टा, ३० मिनेटका सेसनमा पढ्न र बीचमा ५ मिनेटको विश्राम लिँदा बढी प्रभावकारी हुन्छ। यसरी, हाम्रो मस्तिष्कलाई बारम्बार आराम दिनाले त्यसको कार्यक्षमता बढाउँछ।
२) फेनम्यान टेक्निक: रिचार्ड फेनम्यानका अनुसार, कुनै पनि विषय बुझ्नका लागि अरूसँग त्यसलाई सिकाउने वा बुझाउने अभ्यास गर्नु पर्छ। यसलाई ‘फेनम्यान टेक्निक’ भनिन्छ। यसमा, विद्यार्थीले आफूले पढेको विषयलाई अरूसँग पढाएर या सम्हालेर व्याख्या गर्न सक्छन्। यसरी, बुझाइमा सुधार आउँछ र विद्यार्थीले राम्रोसँग सम्झिन्छन्।
३) फ्ल्यास कार्ड प्रयोग: कुनै परिभाषा वा महत्वपूर्ण जानकारीलाई सम्झनको लागि फ्ल्यास कार्ड प्रयोग गर्न सकिन्छ। यसमा, एउटा कार्डमा शब्द लेखिन्छ र अर्को कार्डमा त्यसको अर्थ राखिन्छ। यसरी कार्ड घुमाएर शब्दको अर्थ सम्झन सजिलो हुन्छ। यो विधि विशेष गरी शब्दावली र परिभाषासँग सम्बन्धित अध्ययनका लागि उपयुक्त छ।
४) कण्ठ गर्ने तरिका: केही विषयहरूलाई कण्ठ गरेर अध्ययन गर्नुपर्छ। यसका लागि, ‘नेमोनिक’ र ‘एक्रोस्टिक’ जस्ता विधिहरू प्रयोग गर्न सकिन्छ। यसले हामीलाई अर्थ सम्झन र शब्दहरूलाई याद गर्न मद्दत पुर्याउँछ। यसरी, कुनै लम्बो सूची वा डाटा सम्झनको लागि यस्ता विधिहरू अत्यन्त प्रभावकारी हुन्छ।
पढाइलाई रमाइलो बनाउने उपायहरू:
अन्ततः, पढाइलाई रमाइलो र प्रेरणादायक बनाउनका लागि विद्यार्थीले आफैंलाई केही सन्देश दिनुपर्छ। अध्ययनलाई आफ्नो व्यक्तिगत लक्ष्यसँग जोडेर पढ्नाले विद्यार्थीलाई अल्छीपनबाट मुक्त गर्न मद्दत पुर्याउँछ। उद्देश्य स्पष्ट हुनु र त्यसको लागि कदम चाल्नु भनेको सफलता प्राप्तिको कुंजी हो।
