मृत्युको समयमा मस्तिष्कमा के हुन्छ?

जिज्ञासा र अनुसन्धानको नतिजा

स्नायुवैज्ञानिक जिमो बोर्जिगिनले मृत्युसँग जोडिएका न्यूरोलोजिकल प्रक्रिया बुझ्न दशकौँ लामो अनुसन्धान गरेकी छन्। मृत्युको क्रममा मस्तिष्कको गतिविधि के कस्तो हुन्छ भन्ने विषयमा भएका सामान्य अनुमानहरूको विपरीत, उनको अनुसन्धानले अनौठा र चकित पार्ने तथ्यहरू पत्ता लगाएको छ। मृत्युको समयमा मस्तिष्क निष्क्रिय नभई अत्यधिक सक्रिय अवस्थामा रहेको तथ्य उनका अध्ययनहरूले पुष्टि गरेका छन्।

सन् २०१३ मा, मिचिगन विश्वविद्यालयमा गरिएको एउटा अध्ययनका क्रममा, डा. बोर्जिगिन र उनको टोलीले हृदयाघातपछि मरेका मुसाहरूको मस्तिष्कमा व्यापक र अप्रत्याशित गतिविधि देखे। हृदयले काम गर्न छोडेपछि पनि उनीहरूले न्यूरोट्रान्स्मिटर जस्तै सेरोटोनिन, डोपामिन, र नोरेपिनफ्रिनको असामान्य रूपमा उच्च स्तर पत्ता लगाए।

मस्तिष्कको यो अतिसक्रिय अवस्था मुसाहरूको जीवनकालभरि कहिल्यै देखिएको थिएन। यो खोजले मानव मृत्युसँग पनि समान प्रक्रिया हुन सक्ने अनुमान गर्न लगायो। डा. बोर्जिगिनका अनुसार, यस्तो रसायनिक सक्रियता “मृत्युनजिकको अनुभव” (Near-Death Experience, NDE) सँग जोडिन सक्छ।

मृत्यु नजिकको अनुभव र गामा तरङ्गहरूको उपस्थिति

डा. बोर्जिगिनको टोलीले गहिरो अनुसन्धानपछि मृत्युसँग जोडिएका अनुभवहरूलाई वैज्ञानिक रूपमा व्याख्या गर्ने प्रयास गरेको छ। एनडीई भोगेका व्यक्तिहरूले आफ्नो जीवनका महत्त्वपूर्ण क्षणहरूको झल्को देख्ने, सेतो प्रकाश महसुस गर्ने, वा आफ्नो शरीरबाहिरबाट दृश्य हेर्ने अनुभव साझा गरेका छन्। यी अनुभवहरू गहिरो धार्मिक वा आत्मिक अनुभूति पनि भएको बताइन्छ।

डा. बोर्जिगिनले सन् २०२३ मा चार जना बिरामीको मस्तिष्क अध्ययन गरे। तिनीहरूलाई “लाइफ सपोर्ट” प्रणाली हटाएपछि, दुई बिरामीको मस्तिष्कमा तीव्र गामा तरङ्ग देखा पर्‍यो। गामा तरङ्गहरू सामान्यतया स्मृति र जटिल जानकारी प्रशोधन गर्न महत्त्वपूर्ण मानिन्छन्। यस क्रममा टेम्पोरोपराइटल जंक्शन (समानुभूतिमा संलग्न मस्तिष्कको भाग) पनि सक्रिय देखियो।

यो निष्कर्षले मृत्युको समय मस्तिष्कले अप्रत्याशित रूपमा सक्रिय भएर जीवनको अन्तिम स्मृतिहरूलाई ‘प्रसंस्करण’ गर्न सक्छ भन्ने देखाएको छ।

सेरोटोनिन, डोपामिन, र न्यूरोकेमिकल स्राव

डा. बोर्जिगिनको प्रारम्भिक अनुसन्धानमा दुई मुसाहरूको मृत्युका क्रममा सेरोटोनिन ६० गुणाले, डोपामिन ४०–६० गुणाले, र नोरेपिनफ्रिन १०० गुणाले वृद्धि भएको देखियो। यस्ता न्यूरोकेमिकल्स सामान्य अवस्थामा आनन्द, उत्तेजना, र जागरूकता बढाउने कार्य गर्छन्।

“हृदयाघात भए पनि मस्तिष्कले अन्तिम क्षणसम्म संघर्ष गरिरहेको हुन्छ,” डा. बोर्जिगिन बताउँछिन्। यी रसायनहरूको अतिसक्रियताले मृत्यु हुने बेलामा मस्तिष्कले आफ्नो अन्तिम शक्ति प्रयोग गरिरहेको संकेत दिन्छ।

वैज्ञानिक बुझाइ र चुनौती

पारम्परिक रूपमा, मुटुले काम गर्न छोडेपछि मस्तिष्कले पनि कार्य गर्न छोड्ने मान्यता छ। तर, डा. बोर्जिगिनको अध्ययनले यो मान्यतालाई चुनौती दिएको छ। उनी भन्छिन्, “मस्तिष्कले सजिलै हार मान्दैन। मृत्युको बेला पनि मस्तिष्कले संघर्ष गर्न कुनै संयन्त्र सक्रिय गर्छ भन्ने मेरो विश्वास छ।”

मस्तिष्कको यस क्रियाशीलताले मृत्युनजिकका अनुभवहरूको व्याख्या गर्न सहयोग गर्न सक्छ। तर यो विषय अझै धेरै अध्ययन र अनुसन्धानको खाँचोमा छ।

मृत्युको समयमा मस्तिष्कको अध्ययनमा चुनौती

मृत्युको समयमा मस्तिष्कमा के हुन्छ भन्नेबारेको जानकारी सीमित छ। डा. बोर्जिगिनको भनाइमा, “मृत्यु प्रक्रियामा मस्तिष्कले देखाउने गतिविधि बुझ्न हामीले अझै धेरै अनुसन्धान गर्नुपर्नेछ।”

उनी ‘शीतनिद्रा’ (हाइबर्नेसन)को उदाहरण दिँदै मस्तिष्कले अक्सिजनको कमीमा पनि जीवित रहने प्रयास गर्न सक्छ भन्ने तर्क दिन्छिन्। यो सिद्धान्तले मृत्यु प्रक्रियाको वैज्ञानिक अध्ययनलाई नयाँ दिशा दिन सक्छ।

मृत्यु प्रक्रियामा नयाँ सम्भावना

डा. बोर्जिगिनको अनुसन्धानले मृत्यु प्रक्रियालाई बुझ्न नयाँ ढोका खोलेको छ। मस्तिष्कले अक्सिजन नपाउँदा पनि अन्तिम संघर्ष गर्ने तथ्यले चिकित्सकीय दृष्टिकोणमा नयाँ सम्भावनाहरू देखा पारेको छ। यो खोजले मृत्युलाई वैज्ञानिक दृष्टिकोणबाट अझै राम्रोसँग बुझ्न मद्दत गर्नेछ।

निष्कर्ष

डा. बोर्जिगिनको निष्कर्षले मृत्युसँग सम्बन्धित धेरै पुराना धारणा चुनौती दिएका छन्। “हामीले मस्तिष्कलाई हृदयाघातको ‘निष्क्रिय साक्षी’ मान्यौं। तर मस्तिष्कले मृत्युको बेला अद्वितीय क्रियाशीलता देखाउन सक्छ भन्ने प्रमाणले यो धारणा बदल्न सक्छ,” उनी भन्छिन्।

बिबिसी