नेपालको प्राकृतिक सम्पदा र जैविक विविधता संरक्षणका लागि रुचाइएको वन–जंगल अहिले संकटमा छ। वन क्षेत्रको विनाश र अव्यवस्थित व्यवस्थापनका कारण देशको वातावरणीय सन्तुलन मात्र होइन, मानव अस्तित्व नै जोखिममा परेको छ। वनले मानव जीवनलाई शुद्ध वायु, पिउने पानी, फलफूल, औषधि, दाउरा र जैविक मलजस्ता अमूल्य संसाधनहरू प्रदान गर्दछ। तर, त्यसैको विनाशले आज बाढी, पहिरो, डुबान र जलवायु परिवर्तनको त्रास बढाएको छ।
विशेषज्ञहरूले भनेझैं, प्राकृतिक सन्तुलन र मानव अस्तित्वको आधार नै वन हो। वनले कार्बनडाइअक्साइड अवशोषण गरेर स्वच्छ वातावरण प्रदान गर्नुका साथै भूक्षय रोक्न महत्त्वपूर्ण भूमिका खेल्छ। हिमाल, पहाड र तराईका जल स्रोतहरूलाई सन्तुलनमा राख्न वनको योगदान अविवादित छ। यद्यपि, नेपालको ४५.३१ प्रतिशत वनक्षेत्र पनि अहिले असुरक्षित छ।
छिमेकी चीनले केही दशकमै वनक्षेत्रलाई १० प्रतिशतबाट २२.२ प्रतिशतमा पुर्याएर सन् २०५० सम्म ३० प्रतिशत पुर्याउने लक्ष्य लिएको छ। तर, नेपालमा राजनीतिक नेतृत्वको अज्ञानता र अल्पज्ञानताका कारण वनक्षेत्रको संरक्षण प्रभावकारी रूपमा हुन सकेको छैन। चीनको उदाहरणबाट सिक्दै वन व्यवस्थापनमा ठोस योजना बनाउनेतर्फ नेपालको ध्यान जानुपर्ने देखिन्छ।
वन विनाशले मात्र नभई वन्यजन्तुहरूको घट्दो संख्याले पनि पर्यावरणीय असन्तुलन निम्त्याएको छ। बाघ, चितुवा र हिउँचितुवाजस्ता प्रजातिहरूको उपस्थिति वातावरणीय सन्तुलनको सूचक हो। यिनको संरक्षणमा ध्यान नदिए प्राकृतिक सन्तुलन बिग्रिएर बाढी, पहिरो, र मरुभूमिकरणजस्ता समस्याहरू बढ्नेछन्। नेपालमा हाल ३१६ देखि ३५५ बाघ छन्। तर, वैज्ञानिक विश्लेषणले देखाएको छ कि यो संख्या केही वर्षभित्रै प्राकृतिक रूपमा १५० भन्दा कम हुन सक्दैन।
तराई, चुरे र पहाडी क्षेत्रका बासिन्दाले वन विनाश र जल स्रोतहरूको अव्यवस्थित उपयोगका कारण ठूलो क्षति भोगिरहेका छन्। जलाधार क्षेत्रको विनाशले काठमाडौं उपत्यकालगायत धेरै ठाउँमा भयावह बाढी र डुबान ल्याएको छ। बागमती र रोशी खोलाको विनाश उदाहरणीय हो। तल्लो तटीय क्षेत्रका कृषिभूमि मरुभूमिकरणको चपेटामा पर्दैछन्।
प्राकृतिक सम्पदाको संरक्षणबिना आर्थिक समृद्धि हासिल गर्न नसकिने तथ्यलाई ध्यानमा राख्दै विज्ञहरूले दिगो विकासको लागि भ्रष्टाचार नियन्त्रण र जलाधार क्षेत्र संरक्षणलाई प्राथमिकता दिनुपर्ने सुझाव दिएका छन्। विश्व खाद्य संगठनले चुरे क्षेत्रलाई संवेदनशील क्षेत्र घोषणा गर्नुपर्ने सिफारिस गरेको थियो। तर, त्यसलाई बेवास्ता गर्दा अहिले चुरेको विनाश तीव्र बनेको छ।
वन विनाश रोक्न राजनीतिक इच्छाशक्ति अपरिहार्य छ। नेपालले वन्यजन्तुको संरक्षणलाई वैज्ञानिक ढंगले अगाडि बढाउँदै बाघजस्ता प्रजातिहरूको संख्या १६ गुणाले बढाउने लक्ष्य राख्नुपर्छ। चुरेको संरक्षणले तराई र भित्री मधेशका नागरिकहरूको जल र कृषिमा भर पर्नुपर्ने संकट टार्न सकिनेछ।
यदि वन विनाश रोकिएन भने, प्राकृतिक विपद्ले गर्दा नेपालमा दिगो विकास असम्भव बन्नेछ। वन, जंगल र जलाधार क्षेत्रको संरक्षणबाट मात्रै देश समृद्धि र जनताको खुशी सम्भव छ।
