स्टोनहेंजको प्रसिद्ध रूप लगभग ४,५०० वर्ष पहिले निकै फरक थियो। पुरातत्त्वविद्हरू र लेखक माइक पिट्सले स्टोनहेंजको हराएका ढुंगाहरूको रहस्य र यसको अन्वेषणमा गहिरो दृष्टिकोण ल्याएका छन्। यदि तपाईँ स्टोनहेंजमा मध्यवर्ती शीतकालीन दिन, २१ डिसेम्बरमा पुग्नुहुन्छ र आकाश सफा हुन्छ भने, सूर्यास्तको समयमा त्यहाँ एउटा अद्भुत दृश्य देख्न सक्नुहुन्छ। यदि तपाईं ठूलो हील स्टोन र ढुंगा वृत्त बीचको स्थानमा उभिएर, सूर्य अस्ताउँदा दक्षिण-पश्चिमको दिशा हेर्नुहुन्छ भने, तपाईंलाई स्टोनहेंजका ढुंगाहरू जस्तो एउटा विशाल ढहिरहेको पर्खाल जस्तो देखिन्छ।
४,५०० वर्ष पहिले, त्यो दृश्य अझ प्रभावकारी हुन्थ्यो। त्यो समयमा स्टोनहेंजको गहिराइमा अन्य छह वटा ठूला स्तम्भहरू पनि थिए, जसको ऊचाइ र सजावट अहिलेको भन्दा निकै भिन्न थियो। अहिले मात्र एकल स्तम्भ ५६ ढुंगा (स्टोन ५६) बाँकी रहेको छ, जुन एक विशाल लिंटलका लागि तयार गरिएको थियो। यस्ता धेरै ढुंगा हराएपछि, पुरातत्त्वविद्हरूलाई प्रश्न उठ्छ: यी ढुंगा कहाँ गएका छन्? कसैले यी ढुंगा हटाए र कहाँ लैजानुभयो?
यस प्रश्नको उत्तर खोज्दै माइक पिट्स र उनका सहकर्मीहरूले विभिन्न पुरातात्त्विक अनुसन्धान र उत्खननका माध्यमबाट धेरै महत्वपूर्ण तथ्यहरू पत्ता लगाए। पुरातत्त्वविद्हरूले २०औं शताब्दीको सुरूवातमा स्टोनहेंजका धेरै ढुंगा हानिएका र हेरफेर गरिएका तथ्य प्रमाणित गरेका थिए। १९०१ देखि १९६४ सम्म, धेरै ढुंगाहरू पुनः स्थिर गरिएका थिए ताकि आगन्तुकहरूको सुरक्षाका लागि यसलाई समायोजन गरियो। यस समयमा, पुरातत्त्विक उत्खननहरूले भनेका थिए कि त्यहाँ अझै केही ढुंगा हराएका छन्।
१४औं शताब्दीतिर, जॉन ऑब्रेले पाँचवटा खचिएका गहिराइ देखेका थिए, जुन अहिले अॉब्रे होल्सका रूपमा चिनिन्छ। यी गहिराइहरूले हामीलाई सूचित गर्छन् कि स्टोनहेंजको बाहिरी वृत्त एक समय ठूलो र चौडा थियो, जसको अधिकांश भाग अहिले हराएको छ। पुरातत्त्विक उत्खननहरूले यो प्रमाणित गरे कि केही ढुंगाहरू स्थानान्तरण गरिएको र केही कालान्तरमा चोर्ने प्रयास भएका थिए।
२०१२ मा एक लेजर सर्वेले स्टोनहेंजको प्रत्येक ढुङ्गामा भएका खुकुरी चिह्न र क्षति प्रमाणित गर्यो। त्यहाँ भेटिएका खाम र चोरेका अंशहरू देखाउँछन् कि स्टोनहेंजको ढुंगाहरूको एक ठूलो हिस्सा सन् १८औं र १९औं शताब्दीतिर चोर्नका लागि तोडिएका थिए। एक उदाहरणमा, १८ सय ९७ मा गिरेको सर्सन लिंटलको रूप अत्यन्त परिवर्तन भएको देखिन्छ।
धेरै अन्य अंशहरू जस्तै ‘ब्लू स्टोन्स’ अहिले पनि पहिचान गरिएको छ, जसमा २०औं शताब्दीमा पुराना भोटिएका ढुंगाहरूको संकेत छ। एक प्रसिद्ध ब्लू स्टोन, बोलेस ब्यारो स्टोन, सन् १९३४ मा एक लेखक सिगफ्रेड सासूनको बगैंचामा भेटिएको थियो। यसलाई स्टोनहेंजको चोरी गएका ढुंगाको प्रमाणको रूपमा लिइएको थियो।
स्टोनहेंजका महत्वपूर्ण ढुंगाहरूसँगको यस रहस्यमयी कनेक्शनलाई अझै पनि पूर्ण रूपमा समाधान गर्न बाँकी छ। पुरातत्त्विक उत्खननले यस जादुई स्थानको इतिहासमा नयाँ पाटो थपेको छ। स्टोनहेंजको बारेमा अझै पनि धेरै प्रश्नहरू अनुत्तरित छन्।
