वयस्क महिलामा बढ्दै गएको एडीएचडीको पहिचान कसरी गर्ने?

पोखरा, ४ फागुन। शिक्षिका आईशेले विद्यालय जीवनमा आफूलाई अरूभन्दा भिन्न महसुस गर्थिन्। उनी पढाइमा ध्यान केन्द्रित गर्न सक्दिनथिन्, जाँचका प्रश्नहरू बुझ्न कठिन हुन्थ्यो, र अधिकांश समय बिर्सने बानीले उनलाई सताउँथ्यो। तर लामो समयसम्म उनले यी समस्याको वास्तविक कारण बुझ्न सकिनन्।

टर्कीकी ३८ वर्षीया आईशे अहिले आएर मात्रै आफूलाई ‘अटेन्शन डेफिसिट हाइपर्‍याक्टिभ डिसअर्डर’ (एडीएचडी) रहेको पत्ता लगाउन सफल भइन्। उनीजस्तै लाखौँ महिला, जो पहिले आफू सामान्य नै ठान्थे, वयस्क भएपछि मात्र एडीएचडीको निदान गराइरहेका छन्।

बिबिसीका अनुसार, पछिल्लो समयमा महिलाहरूमा एडीएचडी पहिचान हुने क्रम तीव्र रूपमा बढेको छ। चिकित्सकहरू भन्छन्, बाल्यकालमा नै यो अवस्था देखिए पनि विशेष गरी बालिकाहरूमा लक्षणहरू स्पष्ट नदेखिने भएकाले धेरैजसोले पहिचान नै गर्न पाउँदैनन्। जब ती महिलाहरू वयस्क हुन्छन्, तब मात्र उनीहरूलाई ध्यान केन्द्रित गर्न नसक्ने, बिर्सने, अत्यधिक तनाव लिने, समय व्यवस्थापन गर्न नसक्ने जस्ता समस्याले सताउँछ।

आईशेले बेलायतमा उच्च शिक्षा लिँदै गर्दा निरन्तरको पढाइले मानसिक थकान, ध्यान केन्द्रित गर्न नसक्ने समस्या र तनावलाई झनै बढायो। एक समय उनले अत्यधिक गाह्रो गरी प्राप्त गरेको छात्रवृत्ति समेत गुमाउनु पर्‍यो। निराशाका साथ टर्की फर्किएपछि मात्र उनले चिकित्सकीय जाँच गराउँदा आफूलाई एडीएचडी रहेको पत्ता लगाइन्।

महिलामा ढिलो पहिचान हुने कारण

विशेषज्ञहरू भन्छन्, पुरुषहरूका तुलनामा महिलाहरूमा एडीएचडीको पहिचान ढिलो हुनुका पछाडि सामाजिक दृष्टिकोण, लक्षणको भिन्नता, र महिलाहरूको आत्मनियन्त्रण गर्ने प्रवृत्तिले भूमिका खेल्छ।

यूकेको रोयल कलेज अफ साइकिअट्रिस्ट्सका विज्ञ डाक्टर उल्रिख मूलर-सेज्विकका अनुसार, विद्यालय तहमा बालिकाहरूले एडीएचडीका लक्षणलाई ‘ढाक्ने’ प्रयास गर्छन्। उनीहरू ध्यान भंग हुने तरिकाले खुलेर व्यवहार गर्दैनन्, बरु आफैँभित्र हराउने, कल्पनामा डुब्ने जस्ता लक्षण देखाउँछन्, जसका कारण शिक्षक वा अभिभावकहरूले यसलाई गम्भीर रूपमा लिँदैनन्।

बिबिसीका अनुसार, सामाजिक रूपमा महिला र पुरुषबीचको अपेक्षा पनि एडीएचडीको पहिचानमा अन्तर ल्याउने एउटा कारक हो। बालकहरू धेरै उच्छृंखल देखिने भएकाले छिट्टै परीक्षण गरिन्छ, तर महिलाहरू भने आफूलाई व्यवस्थित देखाउने प्रयास गर्छन्, जसले गर्दा समस्या ढिलो मात्र सतहमा आउँछ।

टर्कीका मानसिक स्वास्थ्य विशेषज्ञ डाक्टर अलि कान्देगरका अनुसार, महिलाहरू प्रायः मानसिक स्वास्थ्य समस्याबारे परामर्श लिने भएकाले पछिल्लो समयमा एडीएचडीको निदानको दर बढिरहेको छ। धेरै महिलाहरू ‘डिप्रेसन’ वा ‘बर्नआउट’ को उपचारका लागि अस्पताल पुग्छन्, तर परीक्षण गर्दा एडीएचडी रहेको पत्ता लाग्छ।

बढ्दो एडीएचडी र यसको प्रभाव

विश्वव्यापी रूपमा एडीएचडीको दर पछिल्लो दशकमा उल्लेखनीय रूपमा वृद्धि भएको देखिन्छ। बिबिसीका अनुसार, बेलायतमा मात्रै एडीएचडीको उपचारका लागि औषधि सेवन गर्नेहरूको संख्या विगत १० वर्षमा लगभग तीनगुना बढेको छ। अमेरिकामा पनि सन् २०१६ पछि १० लाखभन्दा बढी बालबालिकामा एडीएचडीको पहिचान भएको तथ्यांक छ।

एडीएचडी भएका वयस्कहरूमा ध्यान केन्द्रित गर्न नसक्ने, अव्यवस्थित व्यवहार गर्ने, समय व्यवस्थापन गर्न कठिनाइ भोग्ने, अत्यधिक बोल्ने, र कुनै पनि कार्यमा निरन्तर लागिरहनुपर्ने जस्ता लक्षण देखिन्छन्। यी समस्याहरूको दीर्घकालीन प्रभाव पारिवारिक, व्यावसायिक, र सामाजिक जीवनमा पर्न सक्छ।

डाक्टर मूलर-सेज्विकका अनुसार, कतिपय महिलाहरू ४० वर्ष पार गरेपछि मात्रै एडीएचडीको पहिचान गर्न सफल हुन्छन्। विशेष गरी रजोनिवृत्तिको चरणमा पुग्दा उनीहरूले ध्यान केन्द्रित गर्न अझै कठिन अनुभव गर्छन्, जसले मानसिक थकान र कार्यक्षमतामा ह्रास ल्याउँछ।

उपचार र व्यवस्थापनको उपाय

एडीएचडीको उपचारका लागि चिकित्सकहरूले औषधि, व्यवहारगत थेरापी (सीबीटी), तथा जीवनशैली परिवर्तनको सिफारिस गर्छन्।

बिबिसीका अनुसार, यूकेमा चिकित्सकहरूले औषधि सेवन गर्नु अघि जीवनशैली तथा वातावरणीय परिवर्तनलाई प्राथमिकता दिन सिफारिस गर्छन्। आम्फेटमीन र मेथल्फिनडेट जस्ता औषधिहरू मस्तिष्कको न्यूरोट्रान्समिटरमा प्रभाव पारेर ध्यान केन्द्रित गर्न मद्दत गर्छन्।

त्यस्तै, चिकित्सकहरूले शारीरिक व्यायाम, ध्यान, योग तथा ‘माइन्डफुलनेस’ प्रविधिहरूले पनि एडीएचडीलाई व्यवस्थापन गर्न सकिने बताउँछन्। मानसिक चिकित्सक डाक्टर कान्देगरका अनुसार, दैनिक जीवनमा केही सरल नियम अपनाएमा पनि ध्यान केन्द्रित गर्ने क्षमतामा सुधार ल्याउन सकिन्छ।

उनका अनुसार, खानाखाने बेला अन्य कुनै गतिविधि गर्न नहुने, फोन वा टिभी हेरिरहेको बेला अन्य काम नगर्ने, समय व्यवस्थापन गर्न योजना बनाउने, र दिमागलाई शान्त राख्न ध्यान तथा मेडिटेसन गर्ने जस्ता उपाय प्रभावकारी हुन सक्छन्।

भविष्यमा थप अनुसन्धान आवश्यक

महिलाहरूमा एडीएचडी कसरी फरक देखिन्छ र यसले उनीहरूको जीवनमा कस्तो प्रभाव पार्छ भन्नेबारे थप अनुसन्धान आवश्यक रहेको विज्ञहरू बताउँछन्।

विश्व स्वास्थ्य संगठनकी मानसिक स्वास्थ्य विशेषज्ञ किआरा सर्भिलीका अनुसार, एडीएचडीका लक्षणहरूमा यौवनावस्था, होर्मोनल परिवर्तन, र सामाजिक संरचनाको प्रभाव पर्छ। उनले विशेष गरी किशोरी तथा वयस्क महिलाहरूमा एडीएचडी पहिचानको प्रक्रिया अझ विस्तृत रूपमा अध्ययन गर्नुपर्नेमा जोड दिएकी छिन्।

एडीएचडी पहिले बालबालिकासँग मात्रै सम्बन्धित थियो भन्ने धारणा परिवर्तन हुँदै गएको छ। वयस्क महिलाहरूमा यसको पहिचान तथा उपचारले उनीहरूको व्यक्तिगत तथा व्यावसायिक जीवनमा ठुलो परिवर्तन ल्याउन सक्छ। विज्ञहरूका अनुसार, यसको सही व्यवस्थापनले मानसिक स्वास्थ्यमा सुधार ल्याउन र जीवनको गुणस्तर बढाउन मद्दत गर्न सक्छ।