पोखरा, ९ चैत्र। भारतीय प्रधानमन्त्री नरेन्द्र मोदीले हालै एक पडकास्टमा दिएको अन्तर्वार्ताले भारत–चीन सम्बन्धबारे नयाँ संकेत दिएको छ। सञ्चारमाध्यमबाट टाढा रहन रुचाउने मोदीले लेक्स फ्रिडम्यान पडकास्टमा तीन घण्टा लामो अन्तरवार्ता दिएका थिए, जसमा विदेशनीति विशेष गरी चीनसँगको सम्बन्धबारे उनले खुलेर बोलेका छन्।
मोदीले भारत र चीनबीचको सम्बन्ध सुधारोन्मुख रहेको बताएका छन्। २०२० मा लद्दाखस्थित सीमा क्षेत्रमा भएको झडपपछि सम्बन्ध तनावग्रस्त बनेको थियो। तर, पछिल्लो समय भारत र चीनबीच उच्चस्तरीय वार्ताहरू भएको, सैनिक गस्ती पुनः सुरु भएको र व्यापारिक सहकार्य बढेको उल्लेख गर्दै उनले सीमामा सामान्य अवस्था फर्किएको बताएका छन्। यद्यपि, सीमा विवाद भने यथावत् रहेको उनको स्वीकारोक्ति छ।
लद्दाख झडपपछि भारतले चीनसँगको सम्बन्ध सीमाको मुद्दाले निर्धारण गर्ने बताउँदै आएको थियो। तर, मोदीले अन्तर्वार्तामा आफू सम्बन्धलाई नयाँ चरणमा लैजान तयार रहेको संकेत दिएका छन्। चीनले पनि सकारात्मक प्रतिक्रिया दिएको छ। पछिल्ला महिनाहरूमा भारत–चीन सम्बन्धमा शान्तिपूर्ण सुधार देखिएको छ। गत अक्टोबरमा लद्दाख क्षेत्रमा गस्ती पुनः सुरु गर्ने सहमति भएको थियो भने वर्षको अन्त्यतिर उच्चस्तरीय बैठकहरू सम्पन्न भएका थिए। ब्रिक्स सम्मेलनका क्रममा मोदी र चिनियाँ राष्ट्रपति सी चिनफिङबीच भेटवार्ता भएको थियो। जनवरीमा भारत र चीनबीच सिधा उडान पुनः सुरु गर्ने सहमति भएको थियो।
मोदीले चीनबारे यस्तो टिप्पणी गर्नुका पछाडि अन्तर्राष्ट्रिय कारणहरू पनि जोडिएका छन्। विशेषगरी, अमेरिकी पूर्वराष्ट्रपति डोनाल्ड ट्रम्पको नीतिहरूले भारत–चीन सम्बन्धमा असर पारेको देखिन्छ। ट्रम्पले चीनसँग तनाव कम गर्ने इच्छा देखाएका छन्। उनले चीनसँग शान्ति र सुरक्षामा सहकार्य गर्ने इच्छा व्यक्त गरेपछि भारतलाई पनि चीनसँगको सम्बन्ध सहज बनाउने अवसर जोगाउनुपर्ने देखिएको छ।
आर्थिक दृष्टिले पनि भारत चीनसँग सहकार्य विस्तार गर्न इच्छुक देखिन्छ। लद्दाख झडपपछि भारतले चीनमाथि लगानी नीतिगत रूपमा कडाइ गरेको थियो, जसका कारण चिनियाँ प्रत्यक्ष वैदेशिक लगानीमा गिरावट आयो। तर, भारतका आर्थिक सल्लाहकारहरूले सो प्रतिबन्ध खुकुलो पार्नुपर्ने धारणा राख्दै आएका छन्। चीनसँगको व्यापारिक सम्बन्ध सहज हुँदा भारतको आर्थिक वृद्धिलाई बल मिल्ने देखिन्छ। विशेषगरी, उत्पादन र नवीकरणीय उर्जा क्षेत्रलाई यसबाट लाभ पुग्न सक्ने आँकलन गरिएको छ।
तर, मोदीको टिप्पणीलाई भारत–चीन सम्बन्ध पूर्ण रूपमा सहज भएको सङ्केतका रूपमा लिनु उचित नहुने विश्लेषकहरू बताउँछन्। भारत र चीनबीच रणनीतिक मुद्दाहरूमा मतभेद कायमै छन्। चीनको पाकिस्तानसँगको निकटता, भारतको अमेरिकासँगको सुरक्षा साझेदारी, भारतमा दलाई लामाको उपस्थिति र हिन्द महासागर क्षेत्रमा चीनको विस्तारवादी रणनीतिजस्ता विषयहरू अझै असहमतिका कारण बनेका छन्।
भारत र चीन एसियाका दुई प्रमुख राष्ट्रका रूपमा प्रतिस्पर्धी हुन्। उनीहरू आफूलाई सभ्यतागत राज्यका रूपमा प्रस्तुत गर्छन्, जसले तिनीहरूबीचको स्वाभाविक प्रतिस्पर्धालाई झन् बढाउने गर्दछ। तथापि, मोदीले चीनसँग सहकार्यको पक्षमा बोलेको सन्देश महत्त्वपूर्ण छ। राम्रो द्विपक्षीय सम्बन्धले भारतको अर्थतन्त्रलाई सुदृढ बनाउन, छिमेकी क्षेत्रका चुनौतीहरूलाई सम्बोधन गर्न र भारतको महाशक्ति बन्ने आकांक्षालाई सहयोग पुर्याउन सक्छ।
मोदीले अन्तर्वार्तामा भारत–चीन सम्बन्ध ऐतिहासिक रूपमा सुमधुर रहेको उल्लेख गरेका छन्। उनी भन्छन्, “भारत र चीनले सयौँ वर्षदेखि एकअर्कासँग सिक्दै आएका छन्। हाम्रो संस्कृति र सभ्यताबीच गहिरो सम्बन्ध छ। इतिहासमा हाम्रा बीचमा ठूलो द्वन्द्व देखिँदैन। मतभेद हुनु स्वाभाविक हो, तर द्वन्द्व समाधानका लागि संवाद आवश्यक छ।”
उनको पछिल्लो टिप्पणीले भारत–चीन सम्बन्ध सहज बनाउने रणनीतिक प्रयासलाई प्रतिबिम्बित गर्छ। भारतले चीनसँगको सम्बन्धलाई नयाँ चरणमा लैजाने इच्छा देखाएको संकेत यस अन्तर्वार्ताबाट स्पष्ट हुन्छ।
