पोखरा, १५ चैत्र। अहिलेको समयले कोल्टो फेरेको छ र संसारका धेरै भागहरूमा लोकतान्त्रिक मूल्य र सिद्धान्तहरू संकटमा छन्। युरोप र अमेरिकाका विभिन्न देशहरूमा दक्षिणपन्थी र नवफासिष्ट शक्तिहरूको उदयले लोकतान्त्रिक प्रणाली र समाजको भविष्यमा गम्भीर प्रश्न च्युत गरेको छ। यसको पृष्ठभूमिमा पुराना उदारवादी लोकतान्त्रिक मुल्यहरूको माथि दक्षिणपन्थी राष्ट्रवादको चुनौतीले शक्ति प्राप्त गरेको छ। अमेरिकामा राष्ट्रपति डोनाल्ड ट्रम्प र युरोपका विभिन्न राष्ट्रहरूमा दक्षिणपन्थी पार्टिहरूको प्रभाव बढेको छ। यस अवस्थामा, युरोपका संसदहरूमा वामपन्थी र मध्यमार्गीहरूको गठबन्धनले दक्षिणपन्थीलाई सत्ताबाट बाहिर राख्न भने पनि, अमेरिकामा तिनीहरू निर्णायक स्थानमा पुगेका छन्।
अमेरिकी राजनीतिकशास्त्री फ्रान्सिस फुकुयामाले आफ्नो पुस्तक “इतिहासको अन्त्य” मा शीतयुद्धको अन्त्य पछि उदारवादी लोकतन्त्रको विजयको दाबी गरेका थिए। तर अहिले त्यो विचार गलत सावित भइरहेको छ। युरोपमा युक्रेनको ‘ओरेन्ज रिभोल्युशन’ जस्तो असफलताले लोकतान्त्रिक आन्दोलनलाई क्षति पुर्याएको छ भने अरब बसन्तको क्रान्ति पनि लामो समय टिक्न सकेन। युरोप र अन्य स्थानमा एकपछि अर्को निरंकुश शासकहरू उठेका छन्, जसले जनताको अधिकार र स्वतन्त्रता माथि नियन्त्रण गर्न थालिसकेका छन्।
आजको समयका तानाशाहहरूले हिटलर र माओको शैली भन्दा भिन्न तरिकामा सत्ता सञ्चालन गर्छन्। उनीहरू एक सक्षम प्रशासकको छवि बनाउँदै, गोप्य तरिकामा आफ्नो शक्ति सुदृढ गर्छन्। रूसका भ्लादिमिर पुटिन र तुर्कीका रेजेप्प ताइप एर्दोगान जस्ता शासकहरू यी नयाँ प्रकारका तानाशाहका उदाहरण हुन्। उनीहरूले आफ्ना राष्ट्रहरूको लागि उग्रराष्ट्रवादी नारा प्रयोग गर्दै, विपक्षी दल र नागरिक समाजको आवाजलाई दबाउने प्रयास गरेका छन्।
अर्थव्यवस्थामा पनि नवउदारवादी नीतिहरूको असफलता देखिन्छ। फ्रान्सिसी अर्थशास्त्री थोमस पिकेटीको अनुसन्धानले २१औं शताब्दीको पूँजीका बारेमा यो कुरा साबित गरेको छ कि पूँजीवादी अर्थतन्त्रले आर्थिक असमानतालाई बढाएको छ। यस कारणले गर्दा, जनताका लागि आर्थिक समृद्धि र जीवनस्तरको सुधारको आश्वासन पूरा भएन। पिकेटीले यस बारेमा विस्तृत अध्ययन गरेका छन् र उनका निष्कर्षले समग्र उदारवादी प्रजातन्त्रको विफलताका कारणको विश्लेषण गर्दछ।
नेपालका लागि यो घटनाक्रम एउटा महत्त्वपूर्ण पाठ हो। यो जटिल अन्तर्राष्ट्रिय अवस्थाबाट नेपालले प्राथमिकतासँग सिक्नुपर्ने कुरा भनेको आफ्नो आन्तरिक क्षमता वृद्धि गर्नु हो। सुधारका कार्यहरूलाई तीव्र गतिमा अघि बढाउनुपर्ने समय आएको छ। नेपालका लागि तत्कालीन राजनीतिक र आर्थिक सुधार आवश्यक छन्, ताकि देश आर्थिक र सामाजिक दृष्टिले समृद्ध बनाउन सकियोस्।
यस समयको जटिल अन्तर्राष्ट्रिय स्थितिमा नेपाललाई अधिक परनिर्भरता र बाह्य सहयोगमा निर्भर नगरी, आफ्नै आत्मनिर्भरता र सुधारमा ध्यान दिनुपर्ने आवश्यकता छ। यसले मात्रै नेपाललाई प्रगति र समृद्धिको मार्गमा अघि बढाउन सक्छ।
