पोखरा, २५ वैशाख। भारत नियन्त्रित कश्मीरको पहलगाममा गत अप्रिल २२ मा भएको आतंकवादी हमला र त्यसपछिका घटनाक्रमले दक्षिण एसियाका दुई आणविक शक्ति सम्पन्न छिमेकी राष्ट्र भारत र पाकिस्तानलाई ‘पूर्ण युद्ध’ को डिलमा पुर्याएको छ। भारतले मङ्गलबार राति पाकिस्तानविरुद्ध थालेको ‘अपरेशन सिन्दूर’ नामक सैन्य कारबाहीले दशकौंदेखि चल्दै आएको तनावलाई अभूतपूर्व उचाइमा पुर्याउँदै सम्पूर्ण क्षेत्रलाई नै गम्भीर संकटतर्फ धकेलेको छ। यो तनावले दक्षिण एसियाली क्षेत्रीय शान्ति र स्थायित्वमाथि गम्भीर प्रश्नचिन्ह खडा गरेको छ।
पृष्ठभूमिमा पहलगामको क्रूर हमला र त्यसले उत्पन्न गरेको भावनात्मक ज्वार छ। भारत र पाकिस्तानबीच कश्मीरलाई लिएर सन् १९४७ मा बेलायती उपनिवेशबाट स्वतन्त्र भएदेखि नै गहिरो विवाद रहँदै आएको छ। दुवै राष्ट्रले कश्मीरमाथि आफ्नो पूर्ण दाबी प्रस्तुत गरे पनि आंशिक रूपमा मात्र नियन्त्रण कायम राखेका छन्, जसले यस क्षेत्रलाई विश्वकै सबैभन्दा खतरनाक भूराजनीतिक ‘फ्ल्याशपोइन्ट’ मध्ये एक बनाएको छ। गत अप्रिल २२ मा पहलगामको रमणीय बैसारन उपत्यकामा भएको आतंकवादी हमलाले स्थितिलाई एकाएक भयावह मोड दिएको थियो। उक्त हमलामा आक्रमणकारीहरूले गैर-मुस्लिम पुरुषहरूलाई निशाना बनाएर हत्या गरेका थिए, जसमा अधिकांश भारतीय पर्यटक र एक नेपाली युवा गरी कुल २६ जनाले ज्यान गुमाए। यो घटनाले भारतीय जनमानसमा गहिरो आघात र आक्रोश पैदा गर्यो। भारतले यस नरसंहारको दोष पाकिस्तानमा आश्रय लिइरहेका लश्कर-ए-तय्यबा (एलईटी) र जैश-ए-मोहम्मद (जेईएम) जस्ता आतंकवादी समूहहरूलाई लगाएको छ, जबकि पाकिस्तानले यस्तो संलग्नताको निरन्तर खण्डन गर्दै आएको छ। हमलापश्चात् आफ्ना श्रीमानको शवसँगै विलाप गरिरहेकी एक महिलाको तस्वीर सामाजिक सञ्जालमा भाइरल भएपछि भारतीय समाजमा भावनात्मक आक्रोश थप चर्किएको थियो। यही भावनात्मक पृष्ठभूमिमा भारतले आफ्नो सैन्य कारबाहीलाई ‘अपरेशन सिन्दूर’ नाम दिएको छ। हिन्दु विवाहित महिलाले आफ्नो सौभाग्यको प्रतीकका रूपमा लगाउने रातो सिन्दूरसँग यो नाम जोडिएको छ, जसले हमलामा विधवा भएका महिलाहरूको न्याय र प्रतिशोधको भावनालाई प्रतिबिम्बित गर्ने भारतीय सञ्चारमाध्यमहरूको दाबी छ।
मङ्गलबार राति १:०५ बजेदेखि १:३० बजेसम्म, अर्थात् २५ मिनेटसम्म चलेको ‘अपरेशन सिन्दूर’ अन्तर्गत भारतीय सेनाले पाकिस्तान र पाकिस्तान नियन्त्रित कश्मीरमा रहेका नौवटा ‘आतंकवादी पूर्वाधार’ मा मिसाइल हमला गरेको दाबी गरेको छ। भारतीय रक्षा मन्त्रालयका अनुसार, यी हमलाहरू बहावलपुर, मुरिद्के जस्ता पाकिस्तानी भूभाग तथा पाकिस्तान नियन्त्रित कश्मीरको कोटली र मुझफ्फराबादस्थित आतंकवादी शिविरहरूलाई लक्षित गरी गरिएका थिए। पाकिस्तानी सेनाकी कर्नेल सोफिया कुरैशीले यस हमलालाई सन् १९७१ को भारत-पाकिस्तान युद्धपछिको सबैभन्दा गहिरो र पाकिस्तानको सार्वभौमिकतामाथिको नाङ्गो आक्रमणको संज्ञा दिएकी छन्। भारतीय विदेश सचिव विक्रम मिश्रीले पहलगाम हमलापछि पाकिस्तानले आतंकवादी पूर्वाधारविरुद्ध कुनै ठोस कदम नचालेको र गुप्तचर सूचनाका आधारमा गरिएको यो कारबाही अत्यन्त सटीक रहेको बताएका छन्। भारतीय दूतावासले पनि कुनै नागरिक, आर्थिक वा सैन्य संरचनालाई निशाना नबनाइएको, केवल आतंकवादी शिविरहरूलाई मात्र ध्वस्त पारिएको जिकिर गरेको छ।
भारतको यस आक्रामक कदमलाई पाकिस्तानले ‘युद्धको घोषणा’ भन्दै तत्काल कडा जवाफी कारबाही गरेको छ। पाकिस्तानी सैन्य प्रवक्ता लेफ्टिनेन्ट जनरल अहमद शरीफ चौधरीका अनुसार, भारतीय पक्षबाट २४ वटा हमलामार्फत छ स्थानलाई निशाना बनाइएको थियो, जसमा बालबालिकासहित आठ जना सर्वसाधारणको मृत्यु भएको र अन्य ३५ जना घाइते भएका छन्। मृत्यु हुनेहरूमा अहमदपुर ईस्टमा पाँच, मुरिद्केमा एक र कोटलीमा दुई जना रहेका छन्। मुझफ्फराबाद नजिकैको एक मस्जिदमा भएको क्षति र त्यहाँबाट शव निकालिएको हृदयविदारक तस्बिरले पाकिस्तानमा भारतविरुद्ध व्यापक जनआक्रोश बढाएको छ। यसैबीच, पाकिस्तानले पाँचवटा भारतीय लडाकु विमान (तीन राफाल, एक मिग-२९ र एक सु-३०) र एक ड्रोन खसालेको सनसनीपूर्ण दाबी गरेको छ। यद्यपि, यस दाबीको स्वतन्त्र पुष्टि हुन बाँकी छ, तर यदि यो सत्य ठहरिएमा भारतका लागि यो ठूलो रणनीतिक धक्का हुनेछ।
भारतले हमला गरेलगत्तै पाकिस्तानी सेनाले नियन्त्रण रेखा (एलओसी) मा जवाफी गोलीबारी र तोपखाना हमला तीव्र पारेको छ। रोयटर्स समाचार संस्थाका अनुसार, पाकिस्तानी हमलामा भारत नियन्त्रित कश्मीरमा कम्तीमा सात नागरिकको मृत्यु भएको छ भने ३५ जना घाइते भएका छन्। तथापि, भारतीय सेनाले भने जम्मा तीन नागरिकको मृत्यु भएको पुष्टि गरेको छ। नियन्त्रण रेखामा जारी तनावका कारण भारत नियन्त्रित कश्मीरका कुपवाडा र उरूसा जस्ता सीमावर्ती क्षेत्रका बासिन्दाहरू रातभरको भीषण गोलीबारीले त्रसित बनेका छन् र सुत्न सकेका छैनन्। कतिपयले सुरक्षित स्थानमा शरण लिन थालेका छन्। जम्मू र कश्मीरका लेफ्टिनेन्ट गभर्नर मनोज सिन्हाले ‘जोखिमपूर्ण क्षेत्र’बाट नागरिकहरूलाई सुरक्षित स्थानमा सार्न निर्देशन दिएका छन् भने जम्मू, साम्बा, कठुआ, राजौरी र पुञ्च जिल्लाहरूमा स्कूल तथा कलेजहरू बन्द गरिएका छन्। उता, भारतको आक्रमणपछि पाकिस्तानको पञ्जाब प्रान्तका अस्पतालहरूलाई उच्च सतर्कतामा राखिएको छ। पञ्जाबकी मुख्यमन्त्री मरियम नवाज शरीफले “भारतले शुरू गर्यो, हामीले समाप्त गर्नेछौं” भन्दै पाकिस्तानी सेनालाई पूर्ण समर्थन रहेको कडा वक्तव्य दिएकी छन्, जसले स्थितिको गम्भीरता दर्शाउँछ।
यो बढ्दो संकटले विश्वव्यापी चिन्ता र ध्यान आकर्षित गरेको छ। संयुक्त राष्ट्रका महासचिव एन्टोनियो गुटेरेसले सैन्य समाधान ‘खतरनाक’ हुने भन्दै दुवै देशलाई अधिकतम संयम अपनाउन आग्रह गरेका छन्। अमेरिकी राष्ट्रपति डोनाल्ड ट्रम्पले भारत-पाकिस्तानबीचको तनावलाई ‘लज्जास्पद’ भनेका छन् भने अमेरिकी विदेशमन्त्री मार्को रुबियोले संवादको ढोका खुला राख्न सुझाव दिएका छन्। संयुक्त अरब इमिरेट्स र जापानले पनि कूटनीतिक समाधानमा जोड दिएका छन्। अर्कोतर्फ, चीनले भारतको कारबाहीप्रति खेद व्यक्त गर्दै पाकिस्तानको सार्वभौमिकता र सुरक्षा चासोप्रति आफ्नो दृढ समर्थन रहेको जनाएको छ। पाकिस्तानसँगको उसको गहिरो रणनीतिक साझेदारी र भारतसँग चलिरहेको सीमा विवादका कारण चीन यस संकटमा कूटनीतिक रूपमा जटिल मोडमा उभिएको विश्लेषण गरिएको छ।
संकटको यस घडीमा दुवै देशका सञ्चारमाध्यमहरू पनि आ-आफ्नै राष्ट्रियता र प्रचारबाजीमा होमिएका छन्। भारतीय मिडियाले ‘अपरेशन सिन्दूर’लाई राष्ट्रवादी रङ्ग दिँदै प्रधानमन्त्री नरेन्द्र मोदीलाई भारतीय झण्डाको रङ्ग भएको ढालसहित ‘क्याप्टेन अमेरिका’ को रूपमा चित्रण गरिरहेका छन्। यस्तो प्रचारबाजीले जनमतलाई पाकिस्तानविरुद्ध एकजुट गराउन मद्दत पुर्याए पनि कूटनीतिक समाधानको सम्भावनालाई भने थप जटिल बनाउने देखिन्छ। उता, पाकिस्तानी सञ्चारमाध्यमहरूले नागरिक हताहती र मस्जिदमा भएको क्षतिलाई प्रमुखताका साथ उठाएर भारतको कारबाहीलाई क्रूर र अमानवीय देखाउन खोजिरहेका छन्। दुवै देशमा प्रतिशोध र आक्रोशको भावना तीव्र बन्दै गएको छ, जसले स्थितिलाई थप विस्फोटक बनाउन सक्ने खतरा छ।
‘अपरेशन सिन्दूर’ ले भारतको आतंकवादविरुद्ध कठोर नीति र राष्ट्रवादी छविलाई अन्तर्राष्ट्रिय स्तरमा प्रक्षेपण गरेको छ। यद्यपि, पाकिस्तानको जवाफी कारबाही र विशेषगरी भारतीय विमानहरू खसालेको दाबीले यो संकटलाई थप पेचिलो बनाएको छ। दुवै राष्ट्र आणविक शक्ति सम्पन्न भएकाले उनीहरूले स्थितिलाई पूर्ण युद्धमा जानबाट रोक्न सावधानी अपनाउन सक्ने केही विश्लेषकहरूको आंकलन छ, तर कतिपयले यो द्वन्द्व अनियन्त्रित भई पूर्ण युद्धमा परिणत हुन सक्ने गम्भीर चेतावनी पनि दिएका छन्।
यस्तो संकटपूर्ण घडीमा दक्षिण एसियाली क्षेत्रीय सहयोग सङ्गठन (सार्क) को वर्तमान अध्यक्ष राष्ट्र नेपालको भूमिकाबारे पनि चासो र चर्चा सुरु भएको छ। २६ जनाको ज्यान जानेगरी भएको पहलगाम आक्रमणको निन्दा नेपालले यसअघि नै गरिसकेको छ, जसमा एक नेपाली नागरिक पनि मारिएका थिए। तर, भारत-पाकिस्तानबीचको वर्तमान सैन्य तनावबारे अन्तर्राष्ट्रिय समुदायबाट प्रतिक्रिया आउन थालिसक्दा पनि नेपाल हालसम्म मौन देखिएको छ। परराष्ट्र मन्त्रालयका अधिकारीहरूले यस विषयमा छलफल चलिरहेको र विकसित घटनाक्रमलाई नजिकबाट नियालिरहेको बताएका छन्। “हामी छलफलमै छौं। प्रधानमन्त्रीज्यू र परराष्ट्रमन्त्रीज्यू पनि यसबारे गम्भीर हुनुहुन्छ। छिटै निर्णय होला,” मन्त्रालयका एक उच्च अधिकारीले जनाएका छन्। पछिल्लो समय नेपाल अध्यक्ष रहेको सार्क त्यति सक्रिय नभएको र भारत स्वयंले पनि सार्कको सट्टा बिमस्टेकलाई प्राथमिकता दिइरहेको सन्दर्भमा नेपालले कस्तो कूटनीतिक पहल गर्न सक्ला भन्ने विषय अनिश्चित नै छ। तर, क्षेत्रीय शान्ति र स्थायित्वका लागि नेपालले संवाद र संयमका लागि आग्रह गर्न सक्ने अपेक्षा गरिएको छ।
