पोखरा, २२ फागुन। नेपालको राणाशासनकालीन परिवेशदेखि प्रजातन्त्रको सुरुवाती वर्षसम्म काठमाडौंस्थित विदेशी कूटनीतिक प्रतिनिधिहरूको भूमिका र गतिविधिले देशको अन्तर्राष्ट्रिय सम्बन्ध तथा छवि निर्माणमा ठूलो योगदान पुर्याएको इतिहास छ। ब्रिटिस, भारतीय र अमेरिकी राजदूतावासहरूको सक्रियताले नेपालले विश्वमा आफ्नो पहिचान बढाउन सफल भएको थियो।
ब्रिटिस र भारतीय राजदूतावासको भूमिका
नेपालमा ब्रिटिस राजदूतावास १८१६ देखि नै स्थापित भएको थियो भने भारतले १९४७ मा आफ्नो राजदूतावास खोलेको थियो। ब्रिटिस राजदूत सर जर्ज एफ फकनर (१९४४-१९५१) ले नेपालमा लामो समयसम्म सेवा गरेका थिए। उनको पदकालमा नेपाल र बेलायतबीच सम्बन्ध स्थापनामा महत्त्वपूर्ण भूमिका खेलिएको थियो। स्वास्थ्य कारणले फकनरले राजिनामा दिएपछि क्रिस्टोफर समरहेज १९५१ मा नयाँ ब्रिटिस राजदूत बने। उनी प्रभावकारी व्यक्तित्वका रूपमा परिचित थिए।
भारतीय राजदूतावासका पहिलो दुई राजदूत सरदार सुरजित सिंह मझिठिया (१९५२-१९६२) र सर चन्द्रेश्वरप्रसाद नारायण सिंह (१९५३-१९५८) राजनीतिक नियुक्ति भएका थिए। तर सिंहको कार्यकाल विवादास्पद रहेको थियो। उनको पछि प्रशासनिक अधिकारी भालचन्द्र कृष्ण गोखले १९५२ मा नियुक्त भए। गोखले व्यवस्थित शैलीमा काम गरेर भारत-नेपाल सम्बन्ध सुधार्न महत्त्वपूर्ण भूमिका खेलेका थिए।
अमेरिकी राजदूत चेस्टर बाउल्स र उनको पुस्तक
अमेरिकाका गैरआवासीय राजदूत चेस्टर बाउल्सले १९५२-१९५३ मा नेपालमा सेवा गरे। उनले आफ्नो पुस्तक “राजदूतको प्रतिवेदन” (Ambassador’s Report) मा नेपालको इतिहास, संस्कृति, राजनीति र अमेरिकी सहयोगको विस्तृत विवरण समेटेका छन्। यस पुस्तकको “नेपाल ब्युँझन्छ” शीर्षक अध्यायमा नेपालको भौगोलिक विविधता, तत्कालीन राजनीतिक परिवेश र अमेरिकाको सहयोगी भूमिका उल्लेख छ।
बाउल्सले नेपाल आउँदा दिल्लीबाट काठमाडौंसम्मको यात्रा र त्यसकालीन यातायात चुनौतीको वर्णन गरेका छन्। उनले त्रिपुरेश्वरस्थित सरकारी अतिथि भवनमा बसेको र राजा त्रिभुवनलाई अमेरिकी राष्ट्रपतिको मित्रतापूर्ण पत्र बुझाएको घटनालाई पनि पुस्तकमा समेटिएको छ। बाउल्सले नेपालमा आर्थिक पिछडिएपन, विद्युत् उत्पादनको अभाव र स्वास्थ्य सेवाको कमी जस्ता विषयमा अमेरिकी सहयोग (“प्वाइन्ट फोर” कार्यक्रम) को प्रगति पनि उल्लेख गरेका छन्।
भारतीय राजदूत गोखलेको योगदान
भालचन्द्र कृष्ण गोखले नेपालमा भारतीय राजदूतको रूपमा १९५२ देखि कार्य गरे। उनले नेपाली नेतृत्वसँग सौहार्दपूर्ण सम्बन्ध कायम गर्नुका साथै त्रिभुवन राजपथ निर्माण जस्ता विकासका कार्यमा सहयोग पुर्याए। उनी संस्कृतमा निपुण र हिन्दू ग्रन्थको अध्ययन गर्ने रुचाउँथे। गोखलेका छोराको विवाह समारोहमा नेपालका गणमान्य व्यक्तिहरू उपस्थित भएको घटनाले पनि उनको सामाजिक स्वीकार्यता देखाउँछ।
अन्तर्राष्ट्रिय सम्बन्धमा प्रभाव
बाउल्सको पुस्तकले नेपाललाई विश्वमा चिनाउन मद्दत गरेको मानिन्छ। उनले नेपालको सीमित कूटनीतिक उपस्थितिलाई अमेरिकाले व्यावहारिक र आर्थिक कारणले प्राथमिकता नदिइएको बताए। यसैगरी, १७९२ को बेत्रावती सन्धि अनुसार चीनमा आंशिक राजदूत पठाउने नेपाली परम्पराको उल्लेख पनि उनले गरेका छन्।
तत्कालीन अमेरिका-चीन तनाव, तिब्बतको स्थिति र सोभियत सङ्घको प्रभावले नेपालको भू-राजनीतिक महत्त्व बढेको थियो। बाउल्सले भारतमा रहेको नेपाली सैनिक नियोगले गरेको हस्तक्षेपलाई आलोचना गरे तर गोखलेको प्रयासले भारतप्रतिको विरोध घटेको पनि उल्लेख छ।
यी कूटनीतिज्ञहरूको सेवाले नेपालको अन्तर्राष्ट्रिय छवि र आन्तरिक विकासमा ठूलो योगदान पुर्यायो। बाउल्सको पुस्तक, गोखलेको प्रशासनिक क्षमता र समरहेजको प्रभावकारी नेतृत्वले नेपाललाई विश्व नक्सामा उभ्याउन मद्दत गरेको इतिहास आज समेत प्रासङ्गिक छ।
