पोखरा, २२ फागुन। त्रिभुवन विश्वविद्यालयको स्थापना मुलुकको उच्च शिक्षालाई गुणस्तरीय बनाउने, अनुसन्धान प्रवद्र्धन गर्ने र नवप्रवर्तनलाई उच्चतम तहमा पु-याउने लक्ष्यका साथ भएको थियो। तर, आज यो संस्था गम्भीर चुनौतीहरू सामना गरिरहेको छ। नेपालभर फैलिएको यस विश्वविद्यालयका कक्षा कोठाहरू खाली भइरहेका छन्, प्रतिभाशाली विद्यार्थी विदेशिने क्रम बढिरहेको छ, र अनुसन्धान तथा शैक्षिक नवप्रवर्तन अपेक्षित मात्रामा हुन सकेको छैन।
त्रिभुवन विश्वविद्यालयलाई अझ प्रभावकारी बनाउन र यसको मौलिक उद्देश्य पूरा गर्न विश्वविद्यालयका नेतृत्वकर्ता, प्राध्यापक र नीति निर्माताहरूको भूमिका महत्त्वपूर्ण हुन्छ। तर, यहाँ योग्यताभन्दा भागबन्डा प्राथमिकतामा पर्ने प्रवृत्ति बढेको छ। विश्वविद्यालयका विभिन्न पदहरूमा दक्ष, अनुसन्धानमुखी र अनुभवी व्यक्तिहरूको सट्टा राजनीतिक आस्था राख्नेहरूलाई प्राथमिकता दिइएको पाइन्छ। यसले विश्वविद्यालयभित्र शिक्षाको गुणस्तर खस्किनुका साथै अनुसन्धानको स्तर कमजोर बनाएको छ।
नेपालका अधिकांश अभिभावक र विद्यार्थी त्रिभुवन विश्वविद्यालयप्रति अझै विश्वास राख्छन्। तर, विश्वविद्यालयभित्रका नेतृत्व तहमा भएका केही कमजोरीका कारण यो शैक्षिक संस्था अपेक्षाकृत रूपमा अघि बढ्न सकेको छैन। यहाँ अध्ययनरत हजारौँ विद्यार्थी प्रतिभाशाली छन्, जो अन्तर्राष्ट्रिय स्तरको शिक्षा र अनुसन्धान गर्न सक्ने क्षमताका साथ अघि बढिरहेका छन्। तर, उचित वातावरण नहुँदा उनीहरूलाई विदेशीन बाध्य बनाएको छ।
अर्को गम्भीर समस्या भनेको अनुसन्धानमुखी संरचना नहुनु हो। विश्वविद्यालयमा अनुसन्धानका लागि आवश्यक नीति र स्रोतसाधनको उचित व्यवस्थापन गरिएको छैन। अनुसन्धान गर्ने निकायहरूमा अनुसन्धानमै रुचि नभएका व्यक्तिहरूलाई नेतृत्व दिइनु, योग्य प्राध्यापकलाई अवसर नदिइनु र मौलिक अनुसन्धानलाई प्रोत्साहन नगरिनु गम्भीर चुनौती बनेको छ। अनुसन्धानका लागि आवश्यक बजेट विनियोजन गरिए पनि त्यसको सही सदुपयोग हुन नसक्दा प्रभावकारी नतिजा आउन सकेको छैन।
शिक्षा प्रणालीको बेथितिले मात्र नभई विश्वविद्यालयको प्रशासनिक प्रणालीले पनि समस्याहरू थपेको छ। विश्वविद्यालयका नीतिहरू प्रभावकारी रूपमा कार्यान्वयन नहुनु, प्राज्ञिक स्वतन्त्रता नहुनु र नेतृत्व तहमा राजनीतिक प्रभाव हावी हुनु प्रमुख समस्याहरू हुन्। विश्वविद्यालयका नीति निर्माताहरू राजनीतिक आस्थाका आधारमा चयन गरिनु, योग्य र क्षमतावान प्राध्यापकहरूलाई उचित स्थान नदिइनु तथा शिक्षालाई सशक्त बनाउन पहल नगर्नुजस्ता कारणले त्रिभुवन विश्वविद्यालय आफ्नो वास्तविक लक्ष्यबाट टाढिएको छ।
नेपालका प्रतिभाशाली युवा विदेशिनुको पछाडि त्रिभुवन विश्वविद्यालयको व्यवस्थापन पनि जिम्मेवार देखिन्छ। योग्य व्यक्तिहरूलाई अवसर नदिइने, अनुसन्धान र अध्ययनका लागि उपयुक्त वातावरण सिर्जना नगरिने, र शिक्षा प्रणालीलाई व्यावसायिक बनाउन नसक्दा विद्यार्थी विदेश पलायन भइरहेका छन्। ब्रेनड्रेनको समस्या विश्वविद्यालय व्यवस्थापनको कमजोरीकै कारण झन् जटिल बन्दै गएको छ।
शैक्षिक सुधारका लागि विश्वविद्यालयका नेतृत्वकर्ताहरूले गुणस्तरीय शिक्षा र अनुसन्धान प्रवद्र्धन गर्नुपर्ने आवश्यकता छ। सक्षम प्राध्यापकलाई उचित जिम्मेवारी दिनु, अनुसन्धानलाई प्राथमिकता दिनु, र राजनीतिक हस्तक्षेपलाई सीमित गर्नु त्रिभुवन विश्वविद्यालयको भविष्यका लागि अनिवार्य छ।
हाल विश्वविद्यालयभित्र समर्पित प्राध्यापकहरू छन्, जसले शिक्षा र अनुसन्धानलाई नयाँ उचाइमा पुर्याउन प्रयास गरिरहेका छन्। तर, उनीहरूलाई आवश्यक समर्थन र अवसर प्राप्त नभएकाले विश्वविद्यालयको समग्र सुधारमा चुनौती उत्पन्न भएको छ। विश्वविद्यालयलाई सुधार्न तथा अन्तर्राष्ट्रिय स्तरको शैक्षिक संस्था बनाउन नीतिगत सुधार गर्न आवश्यक देखिन्छ।
त्रिभुवन विश्वविद्यालयको पुनरुत्थानका लागि शैक्षिक नेतृत्वलाई राजनीतिक हस्तक्षेपमुक्त राख्नुपर्ने, योग्य व्यक्तिलाई अवसर दिनुपर्ने, अनुसन्धानमुखी शिक्षा प्रणाली लागू गर्नुपर्ने र विद्यार्थीलाई विदेश पलायन हुनबाट रोक्ने प्रभावकारी नीति निर्माण गर्नुपर्ने देखिन्छ। विश्वविद्यालयभित्र व्याप्त बेथिति सुधार्न सकिएमा मात्र यसको गौरवशाली इतिहास कायम राख्न सकिनेछ।
