पोखरा, २२ मंसिर। बढ्दो चिसो, बाक्लो बादल र पातलो हिउँको चादरभित्र युक्रेनको पेर्भोमाइसकस्थित पूर्व-सोभियत परमाणु मिसाइल केन्द्र अहिले संग्रहालय बनेको छ। यहाँका विशाल मिसाइल, प्रक्षेपक र यान्त्रिक सवारीले युक्रेनको सोभियत अतीत झल्काउँछ। एउटा बंकरमा रहेको विशाल इन्टरकन्टिनेन्टल ब्यालिस्टिक मिसाइल (आईसीबीएम) को प्रतिकृति, अहिले चर्किएको र जीर्ण अवस्थामा छ।
तर, ३० वर्षअघि यहाँ भएका शक्तिशाली परमाणु हतियारहरू ध्वस्त पारिसकिएका छन्। सोही समयदेखि युक्रेनले आफ्नो परमाणु हतियार कार्यक्रम त्यागेको थियो। १९९४ डिसेम्बर ५ मा सम्पन्न बुडापेस्ट सम्झौतामा युक्रेनले बेलारूस र कजाकस्तानसँगै परमाणु हतियार त्याग गर्दै अमेरिका, बेलायत, फ्रान्स, चीन र रसियाबाट सुरक्षा सुनिश्चितताको ग्यारेन्टी लिएको थियो।
बिबिसीका अनुसार, सो समय सोभियत संघको एक तिहाइ परमाणु भण्डार युक्रेनमा थियो। तर, यी हतियारहरूको स्वामित्व सोभियत संघकै मानिने भएकाले स्वतन्त्र बनेको युक्रेनले आफ्नो आर्थिक स्थितिलाई ध्यानमा राख्दै हतियार त्याग्न सहमति जनायो। सो सम्झौतामा सहभागी रहेका तत्कालीन अमेरिकी राष्ट्रपति बिल क्लिन्टनले युक्रेनको सार्वभौमसत्ता र क्षेत्रीय अखण्डताको सुनिश्चितता गरिएको बताए।
तर, अहिले रसियाको पूर्ण मात्रामा आक्रमणले युक्रेनलाई नष्ट पारिरहेको अवस्थामा, सो सम्झौताले युक्रेनको सुरक्षा सुनिश्चित गर्न नसकेकोप्रति ठूलो आलोचना भइरहेको छ। बिबिसीलाई जानकारी दिएका पेर्भोमाइसक संग्रहालयका क्युरेटर ओलेक्जान्दर सुसचेनकोले परमाणु हतियार पूरै त्याग्नु गल्ती भएको बताए। “त्यो राजनीतिक निर्णय थियो। हामीले आदेश मात्र पालन गर्यौं,” उनले भने।
१९९४ मा युक्रेनका बेलायतका तत्कालीन राजदूत सर्गेइ कोमिसारेन्कोका अनुसार, सो समय रसिया आक्रमण गर्ने कल्पना पनि गर्न नसकिने अवस्था थियो। “हामीले पश्चिमी देशहरूप्रति विश्वास गरेका थियौं,” उनले भने। तर, अहिलेको अवस्थाले सो निर्णयप्रति गहिरो पछुतो थपेको छ।
युक्रेनका विदेशमन्त्रीले हालै ब्रसेल्समा सम्पन्न नाटो बैठकमा बुडापेस्ट सम्झौताका दस्तावेज प्रस्तुत गर्दै यसलाई “अल्पदृष्टि”को नजिर भनेका छन्। राष्ट्रपतिको कार्यालयले युक्रेनको सुरक्षा केवल नाटो सदस्यताबाट मात्र सुनिश्चित हुनसक्ने बताएको छ। तर, नाटोका सदस्यहरू यस विषयमा अझै विभाजित देखिन्छन्।
कतिपय युक्रेनी विशेषज्ञहरूले परमाणु हतियार पुन: विकासको सम्भावना समेत अघि सारेका छन्। यद्यपि, यो तत्कालको एजेन्डा भने होइन। पूर्व उप-रक्षा मन्त्री आलिना फ्रोलोवाका अनुसार, “यदि युक्रेनले कुनै सहयोग पाएन भने, आफ्नो सुरक्षाका लागि यो सम्भावना विचार गर्न सकिन्छ।”
पेर्भोमाइसकमा रहेको ३० मिटर गहिरो बंकर र त्यसमा राखिएका मिसाइलहरूको अवशेष अहिले संग्रहालयका रूपमा सुरक्षित छन्। यहाँ रहेका उपकरणले युक्रेनको परमाणु इतिहासको स्मरण गराउँछन्। ओलेक्जान्दरले भने, “त्यो समयमा परमाणु हतियार पूर्ण रूपमा त्याग गर्नु उपयुक्त लाग्थ्यो। तर, अहिलेको दुश्मन हामीलाई नजिकै थियो भन्ने स्पष्ट भएको छ।”
