विराट ज्ञान महायज्ञले सिखाएको सन्देश: धर्म, कला र संस्कृतिको सामंजस्यपूर्ण सम्बन्ध

नेपालको प्राकृतिक सौन्दर्यको केन्द्र पोखरामा आयोजित श्री गण्डकी शतकुण्डीय गायत्री कोटिहोम विराट ज्ञान महायज्ञले मात्र धार्मिक अनुष्ठान होइन, बरु सनातन संस्कृतिको गरिमा, कलाको विविधता, र सामाजिक एकताको जीवन्त उदाहरण प्रस्तुत गरेको छ। यो महायज्ञले धर्म, कला, र संस्कृतिको साझा सम्बन्धलाई कसरी अगाडि बढाएको छ, भन्ने विषय नै यस लेखको केन्द्र हो।

धर्म: ज्ञान र आध्यात्मिकताको आधार

वैदिक परम्पराको मूल आधारमा रहेको यज्ञ संस्कृति हजारौं वर्षदेखि मानव जीवनलाई नैतिक, आध्यात्मिक, र सामाजिक दिशा दिँदै आएको छ। गायत्री मन्त्र, जसलाई वेदमाता पनि भनिन्छ, यस महायज्ञको केन्द्रिय आधार हो। यसले ब्रह्माण्डिय चेतना र व्यक्तिगत आत्मसात्मकताको बीच सेतु निर्माण गर्दछ। कोटिहोम (लाखौं अग्निकुण्डमा हवन) र शतकुण्डीय यज्ञले प्रतीकात्मक रूपमा समष्टिमा शुद्धिकरण, ज्ञानको प्रसार, र सकारात्मक ऊर्जाको सृजना गर्ने विश्वासलाई जगाएको छ।

महायज्ञका संकल्पकर्ता वाल योगेश्वर विजय श्रीकृष्ण मूर्तिजीले यसलाई “सामूहिक प्रार्थनाको महासमुद्र” भनेका छन्। उनीहरूको भनाई छ— “यज्ञको धुवाँले वातावरण मात्र शुद्ध गर्दैन, मानिसको मनलाई पनि सात्विकतातिर लैजान्छ। यो ज्ञानको उज्यालो हो जसले अज्ञानताको अध्यारो हटाउँछ।”

कला: अध्यात्म र सृजनात्मकताको संगम

यज्ञमा कलाको अभिव्यक्ति विविध रूपमा देखिन्छ। पहिलो, वास्तुकला: यज्ञ मण्डपको निर्माण पारम्परिक तन्त्र र स्थापत्य कलाको अनूठो मिस्रण हो। त्रिकोणात्मक यन्त्र, रङ्गबिरङ्गी ध्वजा, र फूलदार सजावटले मण्डपलाई दिव्य रूप दिएको छ। दोस्रो, सङ्गीत र नृत्य: वेदमन्त्रको ओजस्वी पाठ, भजन, कीर्तन, र साथै लोकनृत्यहरू (जस्तै माघी नाच, धामी जाँत्र) ले यज्ञको वातावरणलाई भक्तिमय र सांस्कृतिक बनाएका छन्। तेस्रो, दृश्य कला: मुख्य अग्निकुण्डको चारैतिर सुन्दर मूर्तिकला, रङ्गोली, र थांग्का चित्रले दर्शकलाई कलात्मक अनुभूतिमा डुबाएका छन्।

सांस्कृतिक झाँकी संयोजक डा. तुलसी प्रभास खनालको भनाई छ— “यज्ञको मंचले हाम्रो पुरखौंले विकास गरेका कलाहरूलाई जिउँदो राखेको छ। यहाँ धर्म र कला एकअर्काका पूरक छन्।”

संस्कृति: विविधतामा एकताको प्रतीक

नेपालको सांस्कृतिक बहुलतालाई यस महायज्ञले एकै छतमा ल्याएको छ। ब्राह्मण, क्षेत्री, नेवार, गुरूङ, मगर, थारू— सबै जातजातिका सहभागीले आफ्नो पारम्परिक पोशाक र रीतिरिवाजका साथ यज्ञमा सहभागिता जनाएका छन्। यसले “जातिय एकता” को ठोस उदाहरण प्रस्तुत गर्दै, समाजमा सहिष्णुता र सम्मानको सन्देश दिएको छ।

यज्ञमा स्थानीय संस्कृतिको प्रदर्शन पनि उल्लेखनीय छ। गण्डकी अञ्चलका लोकगीत, चड्पारी नृत्य, र तान्त्रिक कलाहरूले सांस्कृतिक धरोतलाई जोगाएका छन्। युवा सामाजिक कार्यकर्ता सुमना राई भन्छिन्— “आधुनिकताको दबावमा लोप हुँदै गरेका संस्कृतिहरू यस्तो आयोजनबाट पुनर्जीवित हुन्छन्।”

वाचन प्रवीण पं. दिनबन्धु पोखरेलले वैशाख २७ गतेदेखि कोटिहोममा प्रवचन गरिरहेका छन् भने जेठ ३ गतेसम्म कथा वाचन जारी रहनेछ। कोटिहोममा राष्ट्रिय तथा अन्तर्राष्ट्रिय ख्यातिप्राप्त कलाकारहरू — गायिका एलिना चौहान, पूर्णकला बिसी, राजु ढकाल, राधिका हमाल, हास्य कलाकार पल्पसा डंगोल ‘चम्सुरी’, देउडा गायक नन्दकृष्ण जोशीलगायतको सांगीतिक प्रस्तुति रहने प्रचार प्रसार संयोजक लेखराज ढकालले जनाएका छन्।

सामाजिक प्रभाव: साझा चेतनाको निर्माण

यज्ञले धार्मिक र सांस्कृतिक परम्परालाई समाजसँग जोड्ने काम गरेको छ। यसले गरिबी, अशिक्षा, र स्वास्थ्यजन्य समस्यामा चेतना फैलाउन पनि अगुवाई गरेको छ। स्वास्थ्य शिविर, शैक्षिक कार्यशाला, र सामुदायिक भोज (भण्डारा) जस्ता गतिविधिहरूले यसलाई “जनआन्दोलन” को रूप दिएका छन्।

समाजशास्त्री डा. राजेन्द्र श्रेष्ठ ले भने— “धार्मिक आयोजनले सामाजिक परिवर्तनको भूमिका निभाउन सक्छ। यज्ञले नैतिक मूल्य र सामूहिक उत्तरदायित्वबोध जगाएर समाजलाई सशक्त बनाउँदछ।”

श्री गण्डकी शतकुण्डीय गायत्री कोटिहोम विराट ज्ञान महायज्ञले प्रमाणित गरेजस्तै, धर्म, कला, र संस्कृति एकअर्काको प्रतिस्पर्धी होइन, पूरक हुन्। यी तीनै तत्वहरूको सामंजस्यले नै समाजलाई सभ्यता र मानवताको दिशातिर अग्रसर बनाउँछ। आधुनिक युगमा पनि यस्तो साझा आयोजनले मानिसलाई आफ्नो मूल र समुदायसँग जोड्ने “सांस्कृतिक सेतु” को रूपमा काम गर्छ।

यज्ञको अग्निले केवल हवन सामग्री मात्र होइन, हाम्रा संस्कार, कला, र एकताको बीउ पनि सिँचाएको छ। यो महायज्ञ हाम्रो साझा विरासतको प्रतीक हो— एउटा विराट ज्ञानयज्ञ जसले हामी सबैलाई मानवताको मूलमन्त्र सिकाउँछ।

• समिक्षा अधिकारी